Đọc “Suối nguồn”*

ThS.KTS Lê Hữu Trúc

Mỗi năm, cứ đến dịp 20.11 tôi lại tự hứa với mình là làm sao phải gửi đến bạn đọc một mẩu chuyện giáo dục nào đó thú vị. Cũng như lần trước, lần này tôi lại nghĩ đến một cuộc trò chuyện nữa với những người thầy đáng kính của tôi. Tôi đã chuẩn bị rất kỹ cho bài báo này từ nhiều tháng trước, bằng cách gặp gỡ, trò chuyện và ghi chép cẩn thận những ý kiến... Nhưng rồi một sự tình cờ khiến tôi hủy bỏ bài báo. Qua lời giới thiệu của một người thầy, tôi tiếp cận được với tác phẩm “Suối nguồn” của Ayn Rand. Một tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết văn học của một triết gia người Mỹ gốc Nga. Tôi đã đọc và nhận ra rằng, sẽ chẳng phải làm gì cho bài báo năm nay, thay vào đó, chỉ cần giới thiệu đến bạn đọc về cuốn sách này. Nó sẽ là câu chuyện giáo dục tuyệt vời nhất dành cho những người trẻ tuổi.

Câu chuyện được bắt đầu từ một mẩu đối thoại thú vị giữa ông trưởng khoa và một sinh viên kiến trúc.

….

“Tôi đang nói về thái độ của anh đối với môn thiết kế kiến trúc. Anh không bao giờ chú trọng đúng mức cho môn học. Thế mà anh đã học rất xuất sắc các môn kỹ thuật. Tất nhiên, không ai phủ nhận tầm quan trọng của môn kỹ thuật kết cấu đối với một kiến trúc sư tương lai, nhưng tại sao lại phải thái quá như thế? Tại sao lại lơ là mặt nghệ thuật và cảm hứng nghề nghiệp để tập trung vào những môn học tính toán, kỹ thuật và khô khan như vậy? Anh định trở thành một kiến trúc sư chứ có phải là một kỹ sư xây dựng đâu”.

“Đối với mọi bài tập mà anh được giao, mọi đề án mà anh phải thiết kế - anh đã làm gì với chúng nào? Anh xử lý chúng theo kiểu - ừm, tôi không thể gọi nó là một phong cách - theo kiểu kỳ quặc của anh. Nó đi ngược với mọi nguyên tắc mà chúng tôi đã cố dạy anh, ngược với tất cả những tiền lệ và truyền thống đã được công nhận của nghệ thuật. Anh có thể nghĩ anh sáng tác theo kiểu mà người ta gọi là chủ nghĩa hiện đại, nhưng thậm chí cũng không phải như vậy. Nếu anh không phiền…nó…nó hoàn toàn điên rồ”.

“Khi người ta giao cho anh các đề án mà anh được tự do lựa chọn phong cách thì anh biến chúng thành những thử nghiệm mạo hiểm của anh - ừm, thật lòng mà nói, các giáo sư đã cho anh qua vì họ cũng chẳng biết phải đánh giá những thứ đó thế nào. Nhưng, khi anh được giao một bài tập thiết kế theo phong cách truyền thống…thiết kế một nhà nguyện kiểu Tudor hoặc một nhà hát opera kiểu Pháp - và anh lại biến nó thành một cái gì đó trông như vô vàn những cái hộp chồng lên nhau một cách vô nghĩa - thì, nói cho tôi nghe xem, anh nghĩ đấy là một bài thi hay là sự chống đối”.

“Em muốn trở thành một kiến trúc sư, chứ không phải một nhà khảo cổ học. Em thấy việc thiết kế các biệt thự kiểu Phục hưng là hoàn toàn vô nghĩa. Tại sao lại phải học thiết kế chúng, khi mà em sẽ chẳng bao giờ xây dựng chúng”.

“Chàng trai thân mến của tôi ơi, phong cách vĩ đại của thời kỳ Phục hưng còn lâu mới chết. Những ngôi nhà theo phong cách đó vẫn đang được xây dựng hàng ngày đấy”.

“Đúng, chúng đang được xây dựng. Và sẽ còn được xây dựng. Nhưng không phải bởi em.”

“Xem này, đây là chuyện nghiêm túc. Tôi tiếc là tôi đã không có một cuộc nói chuyện dài và nghiêm túc với anh sớm hơn. Tôi biết, tôi biết, đừng ngắt lời tôi, anh đã thấy một hay hai tòa nhà theo trường phái hiện đại và chúng đã cho anh những ý tưởng. Nhưng anh có nhận ra rằng cái gọi là trường phái hiện đại ấy chỉ là một thứ trào lưu nhất thời? Anh phải cố mà hiểu - và cái này thì tất cả những nhà chuyên môn đã chứng minh - rằng mọi cái đẹp trong kiến trúc đều đã được phát hiện rồi. Mỗi phong cách thiết kế của quá khứ là một mỏ vàng. Chúng ta chỉ có thể lựa chọn từ những gì các nhà thiết kế vĩ đại đã nghĩ ra. Chúng ta là ai mà dám đòi cải tiến? Chúng ta chỉ có thể cố mà bắt chước - một cách trân trọng mà thôi”.

“Tại sao?”

“Vì đó là truyền thống thiêng liêng của chúng ta”

“Nhưng em không hiểu. Tại sao thầy cứ muốn em nghĩ rằng đây là một công trình kiến trúc vĩ đại?”

“Đấy là đền Parthenon!”

“Chính thế, quỷ tha ma bắt, chính là đền Parthenon khốn kiếp! Thầy nhìn xem, những đường rãnh nổi tiếng trên những cái trụ nổi tiếng - chúng ở đó để làm gì? Để che giấu những khớp gỗ - khi những cái trụ còn được làm bằng gỗ, nhưng cái trụ này thì đâu có làm bằng gỗ, chúng được làm bằng cẩm thạch. Những nét chìm ba, chúng là gì vậy? Gỗ. Nhưng cái rầm gỗ - khi con người bắt đầu dựng những cái lán gỗ, họ cần phải ghép gỗ thành những nét chìm ba như vậy. Những người Hy Lạp của thầy dùng đá cẩm thạch nhưng họ lại đi sao chép kiến trúc xây bằng gỗ chỉ vì những người khác đã từng làm thế. Rồi những kiến trúc sư Phục hưng mà thầy ngưỡng mộ lại tiếp tục sao chép những bản sao đá cẩm thạch của kiến trúc gỗ trong khi người Phục hưng dùng vữa. Bây giờ đến lượt chúng ta, chúng ta là những bản sao trên thép và bê tông từ những bản sao trên đá cẩm thạch vốn bắt trước từ gỗ. Tại sao?”

“Các quy tắc ư? Quy tắc của em là thế này: những cái có thể làm với chất liệu này thì không thể làm với chất liệu khác. Không có hai chất liệu nào giống hệt nhau. Không có hai địa điểm nào trên trái đất này giống hệt nhau. Không có hai tòa nhà nào có cùng mục đích như nhau. Mà mục đích, địa điểm, nguyên liệu lại quyết định hình khối. Một tòa nhà không thể hợp lý hoặc đẹp đẽ trừ khi nó được thiết kế từ một ý tưởng xuyên suốt; và ý tưởng đó sẽ chi phối mọi chi tiết. Một tòa nhà là một thực thể sống, giống như một con người. Đức hạnh của một tòa nhà là phải tuân thủ những nguyên lý của chính nó, tuân thủ triết lý xuyên suốt của nó, và phải phục vụ mục đích của chính nó. Một con người không vay mượn các bộ phận cơ thể anh ta. Một tòa nhà không vay mượn những mảng miếng linh hồn của nó. Người xây ngôi nhà phải cho nó một linh hồn và phải cho làm mọi bức tường, cửa sổ và cầu thang thể hiện được cái linh hồn ấy”.

“Nhưng tất cả những hình thức thể hiện thích hợp đã được phát hiện ra từ rất lâu rồi”

“Thể hiện - nhưng thể hiện cái gì? Đền Parthenon không có cùng mục đích sử dụng như những tổ tiên bằng gỗ của nó. Một sân bay không cùng mục đích với đền Parthenon. Mọi cấu trúc đều có mục đích riêng của nó. Mỗi con người tự tạo ý nghĩa, phong cách và mục đích cuộc sống của anh ta. Tại sao lại quan trọng hóa những cái mà người khác đã làm? Tại sao một thứ lại trở nên thiêng liêng chỉ bởi vì nó không phải do ta nghĩ ra? Tại sao bất kỳ người nào và tất cả mọi người đều đúng - miễn nó không phải là ý tưởng của bản thân ta? Tại sao số lượng người lại có thể thay thế cho nội dung một chân lý? Tại sao chân lý được xác định chỉ hoàn toàn bằng các phép tính số học - và chỉ bằng cách bổ sung thêm vào nó? Tại sao mọi thứ bị bóp nặn để phù hợp với những thứ khác? Phải có lý do nào đó chứ? Em không biết. Em chưa bao giờ biết. Em muốn hiểu rõ điều này.”

“Vì chúa…Giờ anh hãy nghe tôi nói. Không ai phủ nhận tầm quan trọng của kỹ thuật hiện đại đối với một kiến trúc sư. Chúng ta phải học cách ứng dụng vẻ đẹp của quá khứ và nhu cầu hiện tại. Tiếng nói của quá khứ là tiếng nói của quần chúng. Không có gì trong kiến trúc lại chỉ do một người sáng tạo ra cả. Quá trình sáng tạo phù hợp là một quá trình chậm chạp, dần dần, vô danh và tập thể mà mỗi người hợp tác với tất cả những người khác và đặt các tiêu chuẩn cá nhân mình xuống dưới tiêu chuẩn của số đông”.

“Nhưng thầy thấy đấy, em có, xem nào, cứ cho là sáu mươi năm để sống. Hầu hết thời gian đó là dành cho làm việc. Em lựa chọn công việc mà em muốn làm. Nếu em không tìm thấy niềm vui trong công việc thì em chỉ đang tự kết án sáu mươi năm hành xác cho chính mình. Và em chỉ có thể tìm thấy niềm vui nếu em làm việc của mình theo cách tốt nhất có thể đối với em. Nhưng nói “cách tốt nhất” tức là nói đến các tiêu chuẩn - và em tự đặt ra các tiêu chuẩn cho riêng mình. Em chẳng kế thừa cái gì cả. Em không đứng ở điểm cuối của bất cứ truyền thống nào. Em có thể đứng ở điểm khởi đầu của một truyền thống.”

“Các tiêu chuẩn cũ đã tồn tại hàng ngàn năm và không ai có khả năng cải tiến chúng. Những người theo chủ nghĩa hiện đại của anh là cái gì? Một đám chạy theo mốt, những kẻ thích phô trương và đang cố gắng thu hút sự chú ý…”.

“Trên tất cả mọi thứ, anh hãy nghĩ đến khách hàng. Họ là người sẽ sống trong ngôi nhà mà anh xây dựng. Mục đích duy nhất của anh là phục vụ họ. Anh phải khao khát đưa ra những hình mẫu nghệ thuật phù hợp với mong muốn của khách hàng. Tôi nói thế có phải không nhỉ?”

“Tất nhiên, em có thể nói rằng em phải khao khát xây dựng cho khách hàng của em những ngôi nhà tiện nghi nhất, hợp lý nhất, đẹp đẽ nhất có thể xây dựng được. Em có thể nói rằng em phải cố gắng bán cho họ cái tốt nhất mà em có và cũng dạy cho họ biết cái gì là tốt nhất. Em có thể nói điều này, nhưng em sẽ không nói. Vì em không định xây dựng để phục vụ hoặc giúp đỡ bất kỳ ai. Em không định xây để có khách hàng. Em định có khách hàng để có thể xây.”

“Thế anh định áp đặt ý tưởng của anh lên họ như thế nào?”

“Em không định áp đặt hoặc bị áp đặt. Những người muốn ý tưởng của em sẽ tìm đến em.”

…

Nếu bạn chưa đọc sách này thì còn chần chừ gì nữa? Nó chứa đựng nhiều hơn những gì mà bạn có thể tưởng tượng. Được xuất bản lần đầu tại Mỹ vào năm 1943 và đến nay đã bán được hơn 6 triệu bản trên toàn thế giới, cuốn sách đã dấy lên không biết bao nhiêu đợt sóng tranh luận trong các giới bởi những quan điểm nghệ thuật và nhân sinh mà nó truyền tải. Theo tôi, nó sinh động và thuyết phục hơn bất cứ một bộ giáo trình lịch sử kiến trúc nào. Nó cho ta thấy quá trình vận động nhọc nhằn, những tranh đấu quyết liệt và dằng dai của kiến trúc để thoát ra khỏi những hình bóng cũ, những giá trị một thời. Roak - cậu sinh viên ngỗ ngược trong mẩu đối thoại ở đầu câu chuyện đã vào đời, vào nghề với một đức tin sâu sắc như vậy. Một đức tin không gì lay chuyển nổi về một nền kiến trúc mới đang hình thành. Bằng một nghị lực tràn đầy, một khả năng và tinh thần sáng tạo bất diệt, cậu đã chiến đấu và đã chiến thắng, đã vượt qua những hoàn cảnh vô cùng khốc liệt tưởng chừng như không thể, để khẳng định mình và soi rọi lý tưởng của cậu về một nền kiến trúc vị nhân sinh cao cả…

20.11.2008

L.H.T

-------------------------------------------------------------------------------------

* Suối nguồn – T/G Ayn Rand – Tiểu thuyết văn học – NXB Trẻ 2007