Truyền thống và tiếp nhận truyền thống

Chuẩn mực chính là sự thay đổi
Bill Gates
KTS. Lê Hữu Trúc
Trong nghệ thuật, cái đẹp đặc thù và cái đẹp phổ biến không có sự đối nghịch nhau, cũng như giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và nhân loại không có một mâu thuẫn gay gắt nào cả. Nên một công trình kiến trúc hiện đại, hoàn toàn có thể chứa đựng trong nó những yếu tố truyền thống, trong cách tổ chức không gian, trong quan niệm về hình khối, hay trong kỹ thuật xây dựng để thích ứng với những điều kiện cụ thể ở từng nơi. Đó là quy luật biện chứng của sự kế thừa và tiếp nhận, của sự chuyển tiếp từ quan niệm truyền thống đến quan niệm hiện đại. Xem như vậy, thì dù không được đặt ra như là một tiêu chuẩn, thì việc tiếp nhận truyền thống cần được hiểu theo một cách nhìn mới. Truyền thống được kế thừa và tiếp nhận phải hàm chứa được nhiều yếu tố thích ứng và hiện đại – những yếu tố rất cần thiết cho một nền kiến trúc mới của dân tộc.

Bản sắc dân tộc trong kiến trúc ngày hôm nay, nếu có, phải là một cái gì có tính sáng tạo, mới mẻ và hiện đại, cho dù ở nó người ta vẫn thấy phảng phất những yếu tố hay một vài đặc tính tích cực nào đó được kế thừa từ truyền thống. Bản sắc dân tộc không nhất thiết phải bộc lộ ngay qua hình thức bên ngoài, mà nó có thể được biểu hiện một cách kín đáo và tế nhị hơn ở một vài khía cạnh chức năng hay thẩm mỹ nào đó. Đó là cách tổ chức mặt bằng, tổ chức không gian, hoặc ở một vài chi tiết kiến trúc có công dụng thiết thực, thậm chí đôi khi chỉ hiện diện ở một dạng tiềm ẩn trong cái tinh thần thích ứng, tôn trọng những điều kiện tự nhiên của đất nước. Sự kế thừa và tiếp nhận truyền thống chắc chắn không phải là sự nhắc lại một cách đơn giản những thành tựu của nghệ thuật đi trước, gò theo những nguyên tắc sáng tạo đã không còn phù hợp, mà nó cần được vận dụng để tạo nên những chỉnh thể mới, những hình thức mới. Sự kế thừa và tiếp nhận truyền thống cũng không chỉ giới hạn trong phạm vi một dân tộc, một quốc gia, mà có khi phải vượt ra ngoài biên giới để tiếp xúc với những nền kiến trúc tiến bộ trên thế giới. Bởi lịch sử kiến trúc dân tộc không chỉ là lịch sử của sự kế thừa và tiếp nhận những khuôn mẫu sẵn có, mà còn là lịch sử phát triển của các khuôn mẫu ấy.

Hiển nhiên trong quá trình kế thừa và tiếp nhận này, cách tân phải là một quy luật phát triển tất yếu của nghệ thuật, làm phong phú truyền thống và thúc đẩy quá trình tiến hoá của nó. Sự cách tân mở ra những chân trời sáng tạo mới, làm giàu thêm các hình thức, thể loại, ngôn ngữ, phương tiện và các thủ pháp biểu hiện...khẳng định tính tích cực của quá trình đổi mới. Theo đó, cái mới sinh ra sẽ có những số phận khác nhau. Có cái được thừa nhận ngay, có cái sẽ phải trải qua một quá trình thử thách lâu dài mới tự khẳng định được giá trị của mình, thậm chí có những thứ vừa mới hình thành đã bị chối bỏ... Mỗi KTS trong quá trình này cũng sẽ có cách tiếp nhận riêng. Có người thực hiện được sự kế thừa và tiếp nhận tốt, nắm bắt được cái mới, nhưng vẫn đề cao được các yếu tố truyền thống dân tộc. Họ biết cách biểu hiện những yếu tố ấy vào trong những điều kiện mới, với một hình thể, ngôn ngữ và phong cách mới, tạo nên một công trình kiến trúc hoàn chỉnh được công chúng hoan nghênh. Cũng sẽ có người do chỉ hiểu sơ sài những nét đặc trưng của vốn kiến trúc truyền thống và vận dụng chúng vào trong sáng tác của mình một cách máy móc, nên rốt cuộc đã cho ra đời một tác phẩm đầu Ngô mình Sở hoàn toàn xa lạ với thẩm mỹ của công chúng. Xét cho cùng, việc sao chép lại những khuôn mẫu kiến trúc truyền thống cả tây lẫn ta, hoàn toàn không có một ý nghĩa sáng tạo nào cả. Nó chỉ làm chậm bước tiến của nghệ thuật, đôi khi còn dẫn đến những sai lầm tai hại. Vậy nên biết lựa chọn để kế thừa, phát huy những truyền thống tốt đẹp và biết loại bỏ những truyền thống lạc hậu là một hành vi sáng tạo lịch sử của cá nhân người nghệ sĩ, phụ thuộc rất nhiều vào tài năng và bản lĩnh của từng người, từng thế hệ nghệ sĩ. Có nghiên cứu kỹ các giá trị truyền thống cùng những điều kiện lịch sử đã tạo nên chúng, KTS mới có thể biết nên giữ cái gì và bỏ cái gì, mới suy nghĩ, tìm tòi xem có thể tiếp nhận, phát triển truyền thống ấy như thế nào trong những điều kiện mới.

Trong quá trình phát triển, các nền nghệ thuật luôn có sự giao lưu. Chúng vay mượn những hình thức và phương tiện biểu hiện của nhau nhằm diễn đạt nội dung và đáp ứng những nhu cầu thẩm mỹ mới. Trong quá trình giao lưu này, người ta rất dễ bị ngợp trước những cái mới. Từ đó, ở nhiều người bắt đầu xuất hiện tâm lý tự ti, cảm thấy kiến trúc truyền thống của dân tộc mình là nghèo nàn. Trong họ bắt đầu xuất hiện sự nôn nóng với suy nghĩ phải thay đổi tất cả bằng mọi giá. Họ sẽ bắt đầu quá trình sáng tạo của mình bằng việc bắt chước hơn là học hỏi một cách tích cực. Được sự cổ vũ của chủ nghĩa hiện đại với chiêu bài “Chống cái cũ, tìm cái mới”, họ vứt bỏ một cách không thương tiếc những nguyên tắc căn bản, quay lưng lại với vẻ đẹp mực thước, hài hoà...những thứ đã làm cơ sở khoa học cho sự hoàn chỉnh của nền nghệ thuật dân tộc. Những hiện tượng đổi mới không lành mạnh như vậy đã và đang làm mất đi sự hài hoà trong cách hiểu về mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, làm tổn hại đến sự thống nhất hữu cơ giữa nền kiến trúc dân tộc với các trào lưu kiến trúc quốc tế.

Cho đến giờ, có thể nói quá trình kế thừa, tiếp nhận và chuyển hoá các yếu tố truyền thống vào nền nghệ thụât dân tộc, mới chỉ được các nghệ sĩ tiếp cận dựa trên ba cấp độ. Đầu tiên, họ phân tích xem các tác phẩm, các yếu tố nghệ thụât nào của quá khứ còn lưu giữ được những tư tưởng tiến bộ, khắc họa được những tính cách điển hình, đậm màu sắc dân tộc và cho đến nay vẫn còn được đông đảo công chúng yêu thích và thừa nhận thì chúng sẽ được giữ nguyên về cơ bản, chỉ loại bỏ đi những chi tiết dư thừa và vụn vặt. ở cấp độ thứ hai, họ tiến hành chỉnh lý, cải biên các tác phẩm, các đặc tính cũ để nâng cao tính nghệ thuật của chúng. Trong quá trình này các nghệ sĩ phải đi sâu nghiên cứu vốn di sản của cha ông về nhiều mặt, từ nội dung tư tưởng đến hình thức, phương tiện và phương pháp biểu hiện, mối quan hệ giữa nghệ thuật với đời sống, phong tục và lễ nghi v.v..để tìm ra những yếu tố mang tính quy luật cho quá trình chỉnh lý và cải biên. Họ suy nghĩ nên giữ cái gì, bỏ cái gì và nhấn mạnh vào đâu để đáp ứng nhu cầu sử dụng và thẩm mỹ của số đông công chúng đương đại. Cuối cùng và cao hơn tất cả là cấp độ thứ ba. ở cấp độ này thì truyền thống dân tộc đã được biết đến như là chất liệu căn bản để các nghệ sĩ ngày nay sáng tạo nên những giá trị thẩm mỹ mới. Người nghệ sĩ phải phân tích, tìm ra các yếu tố truyền thống còn tỏ ra thích ứng, để nắm lấy cái “thần”, cái tư tưởng cốt lõi của nó, để từ đó bằng các thủ pháp sáng tạo nghệ thụât của mình, họ thổi hồn cái tinh thần ấy vào một thực thể mới, với một phương pháp và ngôn ngữ biểu hiện mới. Có thể nói, cấp độ này là triệt để nhất, và là thách thức lớn nhất đối với bất cứ một nghệ sĩ sáng tạo nào. Nó khó đạt được nhất, nhưng cũng làm người ta đam mê nhất. Nó không ngừng ám ảnh người nghệ sĩ và bản thân cũng luôn bị chi phối bởi thế giới quan và quan niệm thẩm mỹ của từng người. Trong đó tài năng, trí tưởng tượng và bản lĩnh nghệ thuật v.v.. sẽ là những yếu tố quyết định góp phần đem lại sự thành công cho tác phẩm. Tác phẩm khi ra đời sẽ mang trong mình một chủ đề tư tưởng mới, một khuynh hướng nghệ thụât mới, một hình thức thể loại mới, cùng một thủ pháp và phương tiện biểu hiện mới...nhưng nó lại rất dân tộc, rất hiện đại, phù hợp một cách hữu cơ với đời sống. Tác phẩm này có giá trị ở chỗ, nó không chỉ phản ánh sinh động hơi thở của thời đại, mà hơn thế, còn góp phần dự báo cả tương lai phát triển của nền nghệ thuật ấy. Cho đến nay, ngoài ba cấp độ tiếp nhận truyền thống như trên, chúng ta vẫn chưa bắt gặp một cách làm nào khác.

Truyền thống không phải là cái nhất thành bất biến, mà nó luôn hình thành trong thế động, trong sự thay đổi không ngừng, với các yếu tố, đặc tính chỉ được nhận ra dần dần qua những thử thách khắc nghiệt của thời gian. Truyền thống không đơn nhất, và cũng phải là mục đích, nó chỉ là cơ sở để ta đi tới. Và vì truyền thống có nhiều mặt (cả tốt lẫn xấu) nên tiếp nhận truyền thống cũng có nghĩa là sự lựa chọn. Truyền thống không chỉ thuộc về quá khứ, mà còn nằm trong những cái đang sinh sôi trong hiện tại. Nó không xa lạ, mà gần gũi, thiết thực, nằm trong sinh hoạt bình thường của con người hiện đại hôm nay. Chính vì vậy mà bên cạnh những giá trị cũ, truyền thống dân tộc phải không ngừng được bổ sung bằng những giá trị mới, những phong cách mới, những cái đang cần cho xã hội hôm nay, những cái hiện chưa phải là truyền thống nhưng có thể đi vào truyền thống, trở thành truyền thống trong tương lai. Vì thế việc tiếp nhận truyền thống phải được hiểu theo một tinh thần sáng tạo, với một cái nhìn mới mẻ và hiện đại. Bởi “Trung thành với truyền thống không có nghĩa là quay về những thế kỷ đã tàn lụi để ngắm một dãy dài dài những bóng ma, mà trái lại, đem hết sức mình tiến về phía tương lai như dòng sông chỉ có chảy ra biển mới gọi là trung thành với ngọn nguồn của nó”(1)
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Tài liệu tham khảo:
(1)“Thời thanh niên của Bác Hồ”, Hồng Hà, NXB Thanh Niên 1976
(2)“Truyền thống nghệ thuật Việt Nam và sự phát triển của nó”, GS Lâm Tô Lộc, NXB VHTT 2001.
(3)“Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hoá”, GS Nguyễn Trọng Chuẩn, PGS Nguyễn Văn Huyên, NXB Chính trị quốc gia 2002.