Cái gì được gọi là truyền thống

“Truyền thống là một lực lượng bảo thủ rất lớn”
Ph. ănghen

KTS. Lê Hữu Trúc
Truyền thống là gì, nếu không phải là những nét đặc trưng của một nền văn hoá, cho phép ta phân biệt một cộng đồng này với một cộng đồng khác, một dân tộc này với một dân tộc khác, một nền nghệ thuật này với một nền nghệ thuật khác...Tuy nhiên, truyền thống cũng không phải là những yếu tố bất di bất dịch, mà ngược lại nó luôn luôn biến động cùng với những thay đổi của xã hội và con người. Truyền thống của dân tộc qua nhát cắt của thời gian sẽ mỗi thời mỗi khác. Nó cho phép dân tộc tự khẳng định, tự tin vào mình để mở ra với bạn bè quốc tế, nhưng nó lại có thể làm cho dân tộc co lại trong cái vỏ ốc định kiến để tự mình cô lập. Nó luôn mang trong mình tính chất hai mặt cùng nghịch lý của nó. Truyền thống có thể là một phúc lành khi con người biết khai thác, phát huy để thúc đảy tiến trình phát triển, nhưng nó cũng có thể là một sức cản lớn, nếu chúng ta cứ khư khư ôm giữ, khiến nó trở thành nguyên nhân căn bản dẫn tới sự kìm nén sáng tạo, cản trở nhận thức hướng về cái mới. Bởi thế trong xu thế toàn cầu hoá như ngày nay, chắc chắn sẽ có người đặt câu hỏi, vậy trong cái vốn liếng nghệ thuật và di sản kiến trúc mà cha ông để lại thì cái gì là “cái còn có ích”? Đâu là thứ truyền thống cần được bảo tồn, gìn giữ và phát huy trong thời kỳ mới, còn đâu là những tàn dư xưa cũ cần phải loại bỏ trên bước đường hội nhập với kiến trúc thế giới? Hay nói một cách khác, cái gì sẽ được gọi là truyền thống, một thứ truyền thống đích thực để làm nên chất liệu sáng tác căn bản cho một nền kiến trúc Việt Nam tiên tiến và đậm đà bản sắc.

Thực tế đã cho thấy, một truyền thống nào đó được coi như chết hay sống nếu như người ta phán xét nó dựa trên tính năng động, tính thực dụng và khía cạnh thẩm mỹ của chúng. Và chỉ có những yếu tố truyền thống nào đáp ứng được các tiêu chí trên đồng thời đứng vững trong thời gian và có thể đương đầu được với những thách thức cùng biến động khôn lường của cuộc sống, mới đáng được gọi là truyền thống. Hơn thế, chỉ yếu tố nào vẫn còn phát sinh ra sức mạnh có thể đáp ứng và đem lại lợi ích cho chúng ta, đồng thời vẫn luôn sản sinh ra các giá trị mới trên bước đường phát triển, mới đáng được trân trọng và gìn giữ. Cái được coi là truyền thống chỉ khi nào nó trở thành một bộ phận thiết yếu của cuộc sống, bảo tồn được cuộc sống và có khả năng phát triển cuộc sống. Do đó khi nhận biết các yếu tố hay đặc điểm nào để có thể được gọi, được coi hay được mệnh danh là truyền thống, chúng ta phải xem xét chúng từ ba khía cạnh của cuộc sống con người: truyền thống như là một phần của cuộc sống, truyền thống như là phương tiện để bảo tồn cuộc sống và truyền thống như là sức mạnh định hướng phát triển cuộc sống.

Trong sáng tác, KTS có thể lựa chọn bất kỳ một đặc điểm truyền thống nào để biểu hiện, nhưng không thể và không bao giờ chỉ căn cứ hoàn toàn vào sắc thái và thị hiếu cá nhân. Lựa chọn một đặc điểm biểu hiện của truyền thống vào trong kiến trúc khác hẳn với sự lựa chọn các vật dụng hàng ngày. Nó phải được xem như là lựa chọn một lối sống, nơi có sự hiện hữu của chính bản thân người nghệ sỹ được tổng hoà trong các mối quan hệ chung. Chỉ những ai thấu hiểu lối sống, lợi ích cùng thị hiếu thẩm mỹ của dân tộc... mới có thể đạt tới một truyền thống nào đó trong sáng tác của mình. Và tác phẩm chỉ được đa số thừa nhận là giàu bản sắc, khi nó đem lại, hay làm thoả mãn những gì mà tâm thức của dân tộc mong muốn và người ta cũng chỉ chấp nhận nó, khi họ tìm thấy ở đó có nhiều điểm chung với quan niệm thẩm mỹ cùng lối sống của họ. Nhìn về quá khứ ta thấy, vì điều kiện kinh tế eo hẹp cùng với đặc tính cần kiệm vốn có của cha ông mà đất, tre và thứ nữa mới đến gỗ được xem là những nguyên liệu xây dựng cơ bản. Kỹ thuật sử dụng nguyên liệu sẵn có đã được ông cha ta đẩy lên thành những kỹ năng chế tác tuyệt diệu như đồ mây tre đan và đất nung cổ truyền. Rồi đến một lúc nào đó, chính thứ nguyên vật liệu tưởng như tầm thường ấy sẽ được nâng lên một tầm cao mới để trở thành chất liệu sáng tác cho những nghệ thuật tiền phong. Đất vào tay người Việt và người Chăm đã trở thành các công trình kiến trúc và điêu khắc đồ sộ đày mỹ cảm mà các Tháp Chàm và tháp Bình Sơn là những minh chứng rõ nét. Hay như điêu khắc nhà mồ Tây Nguyên, nói rộng ra là cả văn hoá kiến trúc Tây Nguyên, chỉ với tre, gỗ và cây cỏ mộc mạc, song tất cả đều toát lên vẻ đẹp thuần khiết tính bản địa. Nền văn hoá - nghệ thuật kiến trúc này được hình thành và duy trì bởi tổ chức xã hội và mức độ kinh tế gần như ở trạng thái nguyên sơ bộ tộc, sản phẩm của một cơ cấu hoàn chỉnh không thể tách rời của kinh tế - tôn giáo- nghệ thuật và tổ chức cộng đồng buôn làng, chỉ cần một mặt thay đổi là tất cả thay đổi.

Một tác phẩm nghệ thuật luôn là kết quả của sự giao lưu và chồng chéo của các mối liên hệ nhiều tầng. Trong sáng tác, người nghệ sĩ bao giờ cũng tìm cách đồng hoá những gì mà mình tiếp nhận được. Khả năng đồng hoá kém sẽ biểu hiện ra ở tác phẩm những nét lai căng, còn khả năng đồng hoá tốt sẽ góp vào kho tàng nghệ thuật dân tộc những vốn liếng mới. Dẫu vậy thì quá trình đồng hoá này cũng phải có thời gian, có khi phải mất hàng trăm năm để có thể biến sự ảnh hưởng thành một nội dung dân tộc. Và truyền thống sẽ càng sống động hơn nếu nó được thường xuyên bổ sung và nâng cao bằng những sáng tạo của thế hệ mới, tạo được xung lực cho những sáng tạo hiện đại chứ không níu kéo làm chậm tiến trình phát triển của hiện đại. Vậy nên một mô thức sáng tạo, một đặc điểm trong bố cục không gian và một yếu tố tạo hình trong kiến trúc chỉ được thừa nhận là giàu sắc thái truyền thống, khi chúng đã bảo tồn và phát triển được sự hiện hữu của con người, và đem lại hình tượng cùng ý nghĩa cho cuộc sống của mỗi chúng ta. Tất nhiên không phải lúc nào các tác phẩm cũng được thừa nhận ngay và cũng không phải lúc nào chúng cũng được sáng tạo dựa trên các yếu tố truyền thống bất biến và căn bản.

Vậy những yếu tố truyền thống nào thì mang tính bất biến và những yếu tố nào thì không mang tính bất biến? Một điều dễ nhận thấy đó là những yếu tố nào giải quyết được các yêu cầu căn bản và tồn tại của con người về khí hậu, tập quán và lối sống... thì thuộc loại các yếu tố phổ quát ít biến đổi, còn những yếu tố nào đơn thuần chỉ chạy theo việc biểu hiện các hiện tượng bề ngoài thì thuộc loại các yếu tố phổ quát tương đối. Chính các yếu tố truyền thống phổ quát ít biến đổi là nhân tố chính tạo nên sự khác biệt và hình thành bản sắc kiến trúc của từng vùng, từng dân tộc. Đối với những yếu tố này, trong sáng tác kiến trúc người thiết kế khó có khả năng lựa chọn nào khác ngoài việc buộc phải chấp nhận và tuân theo những quy luật phát triển nội tại của nó. Ngược lại, trong trường hợp của các yếu tố phổ quát tương đối, người ta có thể linh hoạt lựa chọn những yếu tố nào là thích hợp, hữu ích và có tính xã hội nhất... Sự lựa chọn như vậy được coi là hợp lý bởi vì nó không thể có nếu không có sự cân nhắc kỹ về mục đích, phương tiện, các điều kiện xã hội và tâm lý, tất nhiên cả đức tin của chúng ta nữa.

Truyền thống không phải là di tích của quá khứ, hay là một hình thức biểu hiện nào đó chỉ đơn thuần do ý chí nghĩ ra, mà nó phải là cái đã được chúng ta sàng lọc, đúc kết và “chọn lựa” giữa những cái có liên quan tới cuộc sống và đã được thời gian thử thách. Truyền thống không tuân theo những mô thức đã định sẵn và nó cũng không vượt khỏi lịch sử. Các yếu tố chỉ được coi hay được gọi là truyền thống khi nó đã được tổ tiên chúng ta lựa chọn và vẫn còn được chúng ta tiếp tục lựa chọn. Cái được “lựa chọn” phải tuân theo một hệ thống nhất định của lý tính và gắn liền với đời sống. Cái mà chúng ta lựa chọn là do một hay vài lý do mà chúng ta chỉ biết được trong một đời sống nhất định và “cái được truyền lại” phải đồng nghĩa với cái “đã được ông cha chúng ta chọn lựa” và tiếp tục đúng với “cái mà chúng ta đang chọn lựa”. Mỗi sự lựa chọn, mỗi ý nguyện gìn giữ hay loại bỏ, phát triển hay cải tạo truyền thống...đều phải được tính toán và cân nhắc kỹ càng từ mọi phương diện cả tích cực lẫn tiêu cực. Một sự tính toán không hợp lý hay sai lầm...về vai trò và giá trị của truyền thống cũng như bất kỳ một định kiến thiên vị sai lệch nào đều có thể trở thành lực cản lớn trên con đường tiếp nhận truyền thống, làm kìm hãm hay chệch hướng phát triển.

Việc xác định và đánh giá lại những đặc tính cùng các giá trị cơ bản của truyền thống sẽ có một ý nghĩa nhất định trong bối cảnh hiện tại. ít ra nó cũng giúp cho chúng ta xoá bỏ được những mặc cảm để nhìn lại nền kiến trúc dân tộc một cách tự tin hơn, cho dù cái vốn di sản của cha ông còn lưu lại có thể là rất nghèo, rất bé nhỏ. Bài viết này mới dừng lại ở mức đặt vấn đề nghiên cứu, để truyền thống không bị hiểu là biểu trưng của quá khứ, là phương tiện để bảo vệ, duy trì cái nguyên trạng mà được hiểu như là sự lựa chọn của con người, và sự lựa chọn này là do các chuẩn mực nội tại trong đời sống của chúng ta quyết định. Và tất nhiên khi các giá trị của truyền thống bị mất đi, hay thoái hoá, thì truyền thống cũng sẽ biến đổi và mất đi để nhường chỗ cho những xu thế mới.

Kỳ sau: Truyền thống và tiếp nhận truyền thống