Phê bình kiến trúc những tồn tại

ThS.KTS. Lê Hữu Trúc
Trong bất cứ một loại hình nghệ thuật nào, phê bình cũng là một thành tố không thể thiếu để tạo nên một diện mạo đầy đủ và đích thực cho loại hình nghệ thuật đó. Phê bình kiến trúc cũng vậy với tư cách như một chỉnh thể riêng biệt, nó có tác dụng phản ánh, hơn thế là tác động thúc đảy, định hướng cho sự phát triển của kiến trúc và làm phong phú hơn, sôi động hơn cho đời sống sáng tác. Bởi thế sẽ không thể hình dung ra được một nền kiến trúc phát triển nếu ở đó người ta không thấy có sự hiện diện của phê bình kiến trúc.

Không có phê bình, môi trường kiến trúc sẽ không được bảo vệ trước sự xâm lấn của các yếu tố phi nghệ thuật, của đủ các loại ảo tưởng và ngộ nhận cùng tồn tại trong xã hội. Bởi thế nên, không lạ gì khi cho đến giờ, không ít KTS vẫn cứ "đánh đu" giữa đủ các loại mục đích khác nhau bên ngoài nghệ thuật, với cái "giả hình" và các khuynh hướng nghiệp dư ngày một tràn lan. Còn các KTS trẻ thì trở nên bối rối, đa số không còn phân biệt được đâu là nghệ thuật đâu là phi nghệ thuật nữa. Nhiều người hăng hái đi tìm những thứ của thế giới đang được cho là mới, nhưng lại phải tìm kiếm, và lần mò với tâm trạng vừa cả tin vừa ngờ vực.

Không có phê bình, hệ thống giá trị nghệ thuật không được phân định. Cái bác học với cái bình dân, cái mới với cái mơi mới, sự tiếp thu, học hỏi với bắt chước, nhại lại v.v... không được phân biệt. Trong bối cảnh đó, các KTS sẽ mãi mãi là những kẻ lữ hành cô độc. Mọi tìm tòi sáng tạo hiếm hoi của họ có khả năng rơi vào hư không. Sẽ không bao giờ có cái được gọi là tiên phong vì cái mới bị cái cũ vùi dập và bị cái thời thượng che lấp.

Như một hệ quả đương nhiên, khi môi trường kiến trúc không được bảo vệ và khi hệ thống giá trị nghệ thuật không được phân định, nói cách khác là khi mà các giá trị nghệ thuật chưa được quy phạm hóa, điển phạm hóa ở một mức độ nào đó, khi mà phê bình chưa phân lập được các kênh (giao tiếp), các trường (quan hệ), các ngưỡng, độ (giá trị) của các khuynh hướng nghệ thuật cùng tồn tại trong các mối quan hệ thực tại đa chiều... thì trước hết, không thể tiến hành được các hoạt động phổ cập và nâng cao kiến thức nghệ thuật, không thể tiếp thu học hỏi được điều gì thực sự từ các nền kiến trúc khác, không thể chuyển hóa được các thành tựu nghệ thuật có được thành các giá trị văn hóa. iều đó đồng nghĩa với việc không thể xây dựng được một nền văn hóa kiến trúc trong một cấu trúc chỉnh thể hữu cơ và riêng biệt. Cả nền kiến trúc, do đó không có nền móng, không thể bảo toàn được năng lượng cho sự vận động và phát triển. iều này giải thích lý do tại sao, bắt chấp những nỗ lực tuyên truyền, nhưng phần lớn người dân vẫn cứ gắn, cứ treo vào mặt tiền nhà mình những gờ phào, thức cột, những môtíp trang trí cổ điển, cũ rích có nguồn gốc từ nước ngoài. Giới sáng tác dù luôn tự hào về những thành tựu "hội nhập" với "về nguồn" của mình, nhưng những thành quả thực sự để tạo nên diện mạo cho nền kiến trúc nước nhà thì vẫn vắng bóng, còn các lãnh vực nghiên cứu, lý luận thì lại không thể hấp thụ được gì từ đó để phát triển.


Vì vậy, cho đến lúc này dù muốn hay không, phê bình kiến trúc cũng cần phải tồn tại và sớm góp mặt trong cái chỉnh thể khép kín, nơi hình thành và tạo tác ra các tác phẩm kiến trúc, nơi có sự tác động qua lại mật thiết của nhiều khâu khác nhau trong quá trình sáng tác như: hoạch định, thiết kế, thi công - giám sát và thẩm định...Trong hệ thống các quan hệ đa chiều và chằng chéo này, phê bình kiến trúc là khâu có khả năng giữ được tính khách quan nhiều nhất nên nó có ưu thế để có được một cái nhìn khách quan và bao quát lên toàn bộ quá trình và vượt ra ngoài khả năng chi phối của đối tượng mà nó đang phản ánh. Hoạt động phê bình kiến trúc ngoài chức năng là tấm gương phản ánh chân thực các hoạt động kiến trúc xây dựng, nó còn có một chức năng quan trọng hơn, đó là kích thích, thúc đảy, định hướng, thậm chí là dự báo xu thế, xu hướng phát triển của các hoạt động xây dựng cũng như bản thân loại hình nghệ thuật kiến trúc cho hôm nay và cả trong tương lai. Do vậy trong đời sống xã hội hiện nay, đặc biệt trong khi các hoạt động xây dựng đang diễn ra ở khắp nơi, thì hoạt động phê bình kiến trúc sẽ có vai trò và ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với không chỉ tác phẩm mà cả tác giả, không chỉ một vài công trình cụ thể đơn lẻ mà có khi cả đường hướng phát triển, không chỉ giá trị nghệ thuật thẩm mỹ đơn thuần mà cả được mất về kinh tế, nhận thức... Từ những suy nghĩ đó, nhìn nhận lại hoạt động phê bình kiến trúc hiện nay chúng ta có thể nhận thấy được điều gì?

Thực tế đã cho thấy, mối quan hệ chặt chẽ giữa tác giả - tác phẩm - phê bình và công chúng là cần thiết và hết sức quan trọng. Sự quan trọng này không chỉ thể hiện ở chỗ nó gắn kết các đầu mút lại với nhau, khiến cho tất cả cùng phục vụ cho một mục đích chung mà còn góp phần nhìn nhận, kích thích và xã hội hoá tác phẩm tới đông đảo công chúng. Vì vậy, đối tượng của phê bình kiến trúc không thể chỉ là một vài sáng tác đơn lẻ, những tác giả KTS cụ thể, mà còn là toàn bộ quá trình mà trong đó kiến trúc đã hình thành, phát triển với chức năng, đặc điểm, diện mạo và tất cả các vấn đề lịch sử của nó. Như thế có thể nói đối tượng của lý luận phê bình kiến trúc có nội hàm khá lớn, vừa là những gì chung nhất đồng thời vừa là những gì nhỏ bé nhất ở từng góc độ với những mức độ nhìn nhận rất khác nhau. Thực tế trong những năm qua phần lớn các công trình phê bình kiến trúc của chúng ta mới chỉ dừng lại ở việc phê bình những công trình, những tác phẩm cụ thể hoặc cùng lúc nhận định về một vài tác phẩm đồng dạng trên thế giới mà thôi. Mãi gần đây phê bình kiến trúc mới cố gắng đi vào những vấn đề có tính chất chung hơn, tổng quát hơn như vấn đề về các thế hệ sáng tác, các chặng đường phát triển của kiến trúc Việt Nam và thế giới, vấn đề nhu cầu, thị hiếu và các khuynh hướng cảm thụ, chiến lược phát triển kiến trúc, bản sắc văn hoá dân tộc trong kiến trúc, xã hội hoá kiến trúc....

Và thường là để có được những ý kiến thống nhất về các vấn đề chung này chúng ta hay dùng các hình thức hội nghị, hội thảo, trao đổi ý kiến...Dĩ nhiên đó là những hình thức tốt của sinh hoạt nghiên cứu lý luận phê bình để tận dụng và khai thác được tối đa trí tuệ tập thể, các hình thức này rất cần được duy trì và đẩy mạnh. Song kết quả của công tác này sẽ tốt hơn, thực tế hơn nếu các ý kiến tham luận, tranh luận được chuẩn bị chu đáo, được trao đổi bàn luận kỹ càng, tiến hành thảo luận công khai, khách quan và quan trọng hơn là được tập hợp và nhân rộng trong thực tiễn. Nếu không các cuộc họp kiểu này rất dễ rơi vào hình thức, một chiều rất khó đi vào thực tế. Tuy nhiên ở đây chúng tôi muốn chú ý hơn tới một hình thức sinh hoạt lý luận phê bình khác có tác động cập nhật, kịp thời và sinh động đó là các hoạt động báo chí. Hoạt động phê bình nghệ thuật nói chung và phê bình kiến trúc nói riêng vốn dĩ đã rất gắn bó với báo chí. Sau nhiều năm chiến tranh, chúng ta mới bắt tay vào xây dựng đất nước, thời gian chưa được bao lâu, lại phải đứng trước nhiều ngã rẽ, nhiều sự biến đổi lớn lao đến thần kỳ của kiến trúc thế giới nên nền kiến trúc non trẻ của chúng ta bước đầu tất yếu đã gặp nhiều lúng túng và có vẻ như đã bị ngợp trước sự nở rộ của các khuynh hướng, các trường phái kiến trúc khác nhau. Hơn thế đa số nhân dân một bộ phận vô cùng quan trọng góp phần tạo dựng nên diện mạo kiến trúc của đất nước cũng chưa ý thức hết hay chưa vươn tới được tầm nhận thức đủ để cảm nhận và thẩm định một cách chính xác những giá trị nghệ thuật mà loại hình kiến trúc mang lại. Vì thế vai trò tổng kết, hướng dẫn, định hướng của phê bình kiến trúc, ý kiến của các nhà chuyên môn trên báo chí là rất quan trọng và ngày càng trở nên quan trọng trong tình hình xây dựng đang rất sôi động và đa dạng hiện nay với nhiều hình thức, nhiều đối tượng cùng tham gia.

Giờ đây, vai trò thật sự và đày đủ của phê bình kiến trúc không chỉ dừng lại ở việc đánh giá, khen ngợi, phê phán... mà còn phải phát hiện, khẳng định, đề cao những xu hướng tốt, những nhân tố và khuynh hướng nghệ thuật mới, phân tích và lý giải được những yếu tố nghệ thuật nào vốn đã xuất hiện xuyên suốt trong quá trình phát triển có tính lịch sử của kiến trúc. Đồng thời phê phán những xu thế, khuynh hướng và tác phẩm không trong sáng, lệch lạc, gây những phản cảm hoặc tác động tiêu cực đến người thưởng thức, người sử dụng cũng như đến sự vận động và phát triển trong tương lai của kiến trúc nước nhà. Thực tế cuộc sống đang đòi hỏi phê bình kiến trúc không chỉ là ngọn roi khiến cho thực tiễn sáng tác năng động thêm, là cái má phanh an toàn để hãm bớt các ý tưởng phi thực tế mà nó còn phải là cây cầu nối giữa người sáng tác và người thưởng thức. Nó giúp đỡ, giới thiệu, nhiều khi là định hướng cho người xem, người sử dụng về nội dung thẩm mỹ, cách thức cảm thụ một công trình, một cụm công trình hay cả một tổng thể to lớn hơn như một thành phố. Và chỉ khi người dân bắt đầu có được một nhận thức đày đủ, nhận ra vai trò cùng trách nhiệm của họ trong công cuộc xây dựng, khi người thiết kế tìm được tiếng nói chung với người sử dụng, người thưởng thức và có được sự đồng cảm với xã hội thì kiến trúc mới có cơ hội tiến lên và phát triển toàn diện. Dù gì đi nữa thì việc đặt trúng vấn đề, trúng đối tượng trong nghiên cứu phê bình cùng với chất lượng của ý kiến phê bình vẫn là nhân tố quan trọng hàng đầu, để làm sao vừa khái quát được tình hình kiến trúc đương đại trên thế giới vừa không bỏ sót những đối tượng những chi tiết cụ thể của kiến trúc nước nhà - làm được điều này chắc chắn là không dễ dàng!!

Không biết có phải vì điều không dễ này hay vì những nguyên nhân tế nhị nào khác mà hoạt động lý luận phê bình kiến trúc ở nước ta hiện nay đang rất trống vắng, tụt hậu, kém xa so với các ngành nghệ thuật anh em và đang có sự chông chênh giữa hai thái cực. Các bài viết phê bình thường rất hiếm gặp mà nếu có thì thường là quá chung chung với việc đề cập tới các trào lưu, các khuynh hướng kiến trúc quốc tế có phần xa xôi và lạ lẫm...ít được lý giải, ít liên hệ trực tiếp với thực tiễn sáng tác năng động đang diễn ra xung quanh chúng ta. Một số bài viết khác thì lại quá thiên về các cảm xúc, cảm nhận cá nhân rất riêng tư, ít cơ sở lý luận khoa học chặt chẽ hoặc quá cụ thể đến lắt nhắt mà thực chất chúng chỉ được xem như là những mẩu giới thiệu công trình, “đọc’ tác phẩm, có khen, có chê theo công thức, ít tác dụng và khó góp phần để khái quát được những vấn đề lớn của cả một nền kiến trúc đang tự năng động hoá trong mối quan hệ với bản thân và quốc tế. Nên tất yếu là không thể truyền tải nhanh, kịp thời và đầy đủ các dữ kiện đầu vào cần thiết giúp cho các nhà quản lý, các nhà hoạch định có thể hình dung ra diện mạo đích thực của kiến trúc nước nhà để từ đó ra các quyết định chiến lược chính xác và kịp thời, góp phần quản lý tốt và hướng đạo được quần chúng. Thực ra những công việc này cũng có ý nghĩa của nó tuy nhiên không thể vì quá chú trọng đến những gì cập nhật đó mà quyên đi những vấn đề lớn hơn, những vấn đề cốt lõi để khi bắt gặp nó người ta có thể hình dung ra một phần hoặc toàn cảnh nền kiến trúc Việt Nam.

Thực tế cuộc sống đang đặt ra hàng loạt vấn đề đòi hỏi lý luận phê bình kiến trúc phải nghiên cứu kỹ lưỡng, trả lời rành mạch và dứt khoát. Trong khi kiến trúc nước nhà những năm qua đã bộc lộ khá nhiều cái mới, cái khác. Khác, mới về đội ngũ sáng tác với những nhân tố trẻ và năng động hơn, khác về cách thức làm kinh tế và tiếp cận dự án trong thời buổi kinh tế thị trường, khác về chủ đề thể loại và các khuynh hướng biểu đạt mới du nhập, về liên doanh liên kết trong và ngoài nước, về nhận thức và cảm thụ của công chúng đã có nhiều thay đổi, về áp dụng khoa học công nghệ tiên tiến vào thực tiễn sáng tác...Rất nhiều, rất nhiều yếu tố hay vấn đề mới đã nảy sinh mà không được lý luận, phê bình kiến trúc bắt kịp để nghiên cứu một cách đày đủ, để khẳng định hoặc phủ định ở một mức độ nào đó. Khu vực sáng tác đang chờ đợi và đòi hỏi lĩnh vực phê bình ở chính chỗ đó, tức là ở sự phán xét trung thực những gì đang diễn ra: công trình này hay, công trình kia dở, hay dở như thế nào và nhất là vì sao lại thế... Trong khi lĩnh vực sáng tác kiến trúc đang tiếp tục vươn mình để tìm những hướng đi mới, để năng động hoá, xã hội hoá thì phê bình kiến trúc có thể nói đã không bắt kịp được với thực tế, bỏ lại sau lưng nó những khoảng trống khó lấp đày. Sẽ không quá lời nếu nói rằng: sự thiếu vắng của nghiên cứu lý luận - phê bình kiến trúc thực sự, nhất là thiếu các dữ kiện điều tra nghiên cứu nghiêm túc đã góp phần khiến cho cuộc khủng hoảng kiến trúc ở ta thêm nặng nề. Việc buông lỏng quản lý cùng với sự bùng phát trong xây dựng tư nhân đã dẫn đến sự lộn xộn, chằng chéo và mất mỹ quan của bộ mặt đô thị, sự xuống cấp và lệch lạc trong các quan niệm về giá trị thẩm mỹ của một bộ phận không nhỏ người dân, sự quẫy đạp tứ phương của giới sáng tác, sự dẫm chân lên nhau của các đơn vị tư vấn, giám sát, thi công, sự lãng phí và thất thoát trong xây dựng cơ bản,.v.v. tất cả đều có phần trách nhiệm của giới phê bình kiến trúc.

Cho nên có thể mạnh dạn kết luận rằng phê bình kiến trúc đang là khâu yếu nhất của kiến trúc Việt Nam hôm nay. Với xu hướng thịnh hành là: né tránh những vấn đề quá to tát, rút vào minh hoạ chân dung các tác giả, giới thiệu công trình tác phẩm, thiếu tính chiến đấu, ngại phê phán và thiên về tổng kết các sự kiện, và chính liều lượng quá lớn của những thông tin nhẹ cân này đã lấn át đi một số công trình phê bình kiến trúc đích thực có giá trị. Lý luận phê bình không thể chỉ là nêu thông tin, tổng kết sự kiện mà còn phải mở ra cho kiến trúc những đường hướng phát triển mới, hướng đích mới. Phê bình kiến trúc không phải chỉ là quảng cáo và giới thiệu - dù cần, mà phê bình kiến trúc còn là nghiên cứu, lý luận về lịch sử hình thành và phát triển của kiến trúc, về kinh nghiệm và quan niệm làm nghề, về sự đa dạng hoá hình thức phê bình sao cho càng ngày chúng ta càng nhận diện rõ hơn về kiến trúc ở những gì bản chất nhất, phong phú nhất, đa dạng nhất nhưng cũng rất thống nhất, ở sự vận động khi tiến, khi dừng, thậm chí lúc lùi...của nó. Phê bình kiến trúc sẽ không còn vai trò đích thực, tích cực nếu không thoát khỏi và vượt ra được thực tế sáng tác, nếu không tự nâng mình lên khỏi việc chạy theo thực tế để giới thiệu, miêu tả...Cứ đi sau như vậy, thì quá lắm phê bình kiến trúc cũng chỉ trở thành thứ quảng cáo, giới thiệu chứ không thể làm chọn cái thiên chức là góp phần mở hướng cho sự phát triển năng động và đa dạng của kiến trúc nước nhà trong tương lai. Đã đến lúc phê bình kiến trúc phải vượt lên chính mình, đổi mới phương thức, cách thức hoạt động cho phù hợp với yêu cầu mới và nhất là nói lên được tiếng nói của riêng mình, tạo dựng được vai trò cùng vị thế của mình trong công cuộc xây dựng và kiến thiết của nước nhà. Và thực trạng khủng hoảng của nền kiến trúc Việt Nam sẽ tiếp tục không được hoá giải, nếu không có một sự phản tỉnh triệt để – ngay từ cội rễ văn hoá, xã hội của nó. Sẽ không có gì nếu không có phê bình. Tất cả những gì cần làm hiện nay là củng cố phê bình, phê bình cần phải được phê bình, cần tạo môi trường dân chủ cho phê bình, và cần phải xây dựng cơ sở học thuật vững chắc cho phê bình…

L.H.T