Trò chuyện với thày tôi

KTS Lê Hữu Trúc
Thời sinh viên có lẽ là thời kỳ đẹp nhất trong cuộc đời của mỗi một con người. Đó là thời kỳ của những ước mơ cháy bỏng, của những khát vọng sống mãnh liệt, khát vọng học tập lớn lao và xen lẫn có cả những hoài nghi và ngờ vực rất đáng yêu của tuổi trẻ. Đã có lúc chúng tôi hoài nghi tất cả và dám xét lại cả những giá trị cơ bản của truyền thống vốn dĩ đã là nền tảng, là phương châm sống và hành động của nhiều thế hệ. Nhớ lại những ngày ấy, nhớ lại những buổi trò chuyện với thày tôi, những buổi nói chuyện vui vẻ, ngoài lề nhưng vô cùng bổ ích lại khiến chúng tôi thầm biết ơn những người thày, những người không những đã dạy cho chúng tôi rất nhiều điều mà hơn thế còn xua tan đi những ngờ vực và truyền sang chúng tôi niềm tin, niềm cảm hứng và sự say mê nghề nghiệp lớn lao của họ. Nhân dịp kỷ niệm ngày nhà giáo Việt Nam 20-11 và 10 năm thành lập khoa Quy Hoạch Trường ĐH Kiến trúc Hà Nội, bài viết này viết về một buổi chuyện trò như vậy như để bày tỏ lòng biết ơn của thế hệ KTS chúng tôi đối với những người thày đã từng gắn bó dưới mái trường này. Đồng thời tôi hy vọng rằng nó cũng phần nào có ích đối với các bạn, những sinh viên trẻ ngày nay.

1.Học trò: Thưa thầy! Em và các bạn cứ thắc mắc là tại sao người ta lại phải bàn và bàn nhiều đến thế về mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại trong kiến trúc và khẩu hiệu “Vì một nền kiến trúc Việt Nam tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc” liệu có thiết thực không?
Thày giáo: Những suy nghĩ và thắc mắc của các em cũng có lý. Bởi vì nhìn bề ngoài mà nói kiến trúc truyền thống được xem là một loại hình lịch sử và thường được ví như một cuốn biên niên sử bằng vật liệu xây dựng của dân tộc. Không kể lịch sử này đã có từ bao lâu và huy hoàng đến mấy, cuối cùng nó vẫn là lịch sử, mà đã là lịch sử thì không phải là hiện thực. Cho nên cũng có thể nói giữa kiến trúc truyền thống và kiến trúc hiện đại không có mấy liên hệ với nhau. Nhưng nếu chúng ta nghiên cứu sâu hơn một chút sẽ phát hiện được những hàm ý khác. Bởi vì bất kỳ một hiện thực nào không phải tự nhiên mà sinh ra, dựa vào số không mà có, kiến trúc cũng vậy. Nó bắt nguồn từ lịch sử mà phát triển lên và cũng theo thời gian trôi qua, bản thân nó cũng trở thành lịch sử. Lịch sử và hiện thực như là một dòng chảy cắt không đứt, chia không rời. Lịch sử đã trở thành khuôn phép nội tại, là bối cảnh, là chỗ dựa cho mọi người vững chân trong hiện tại, là nhân tố di truyền cơ bản của cả cộng đồng, cả xã hội. Trong một chừng mực nào đó, truyền thống là lịch sử nhưng lại qui định phương thức tư duy, phương thức hành vi, trình độ nhận thức của chúng ta. Do đó mà nó có ý nghĩa qui định cho hôm nay, ngày mai và cho cả tương lai lâu dài hơn nữa. Người phương Đông chúng ta có câu “lấy sử làm gương” kỳ thực kiến trúc truyền thống không những là “gương” mà còn là một nhân tố quan trọng của hiện thực góp phần quan trọng để cấu thành nên kiến trúc hiện đại ngày nay. Kiến trúc truyền thống đối với chúng ta không phải là vấn đề có thể có, có thể không cũng được. Nó qui định phương thức, dạng thức của tiến trình hiện đại hoá của kiến trúc hiện đại. Nói một cách khác, mỗi lời nói, mỗi hành động, mỗi cách suy nghĩ của chúng ta hôm nay đã thẩm thấu một màu sắc cơ bản - màu sắc của truyền thống dân tộc.

2.Học trò: Em vẫn cảm thấy có cái gì đó khiên cưỡng vì em cho rằng mọi người có quyền thích mô hình kiến trúc nào thì chọn loại hình kiến trúc ấy. Ví như em không thích kiến trúc truyền thống dân tộc mà thích kiến trúc phương Tây bởi sự mạnh mẽ, hoành tráng, tính rõ ràng trong sáng nhưng cũng đày sức biểu cảm của nó. Em có thể sống, suy nghĩ và hành động theo phương thức sáng tác của kiến trúc phương Tây, hà tất phải tìm hiểu kiến trúc truyền thống Việt Nam. Suy ra thì cả dân tộc ta, tất cả những người hiện đại đều có thể làm như vậy. Nghệ thuật đâu có bó buộc chúng ta vào một khuôn mẫu nhất định. Thế thì còn gì có vấn đề quan hệ giữa kiến trúc truyền thống và kiến trúc hiện đại nữa. Vấn đề còn lại là chúng ta nên chọn loại hình kiến trúc nào cho phù hợp với thời đại mà thôi.
Thày giáo: Tất nhiên mỗi KTS trong sáng tác đều có quyền lựa chọn cho mình một phong cách kiến trúc mà mình ưa thích. Nhưng không vì vậy mà có thể rút ra kết luận nói kiến trúc truyền thống không có tác dụng gì đối với mình nữa. Kiến trúc không phải là cái gì khác, bản chất của nó là nhân hoá, đã được cấu thành bởi phương thức và trình độ nhận thức của con người trong quá trình phát triển. Kiến trúc truyền thống Việt Nam đạt được trong lịch sử, là mật mã di truyền xã hội của người Việt Nam đã tích luỹ và lắng đọng lại qua hàng ngàn năm phát triển để rồi được gửi gắm tất cả vào hình hài của từng công trình, từng cụm công trình kiến trúc cụ thể. Bản thân mỗi công trình kiến trúc đều mang trong mình nhiều tầng nghĩa. Trước hết nó được xây dựng nhằm đáp ứng những nhu cầu hết sức thực tế của con người trong cuộc sống như để ăn ở, sinh hoạt...Sau đó nó được phủ lên mình một biểu tượng, một hình hài mà chủ thể sáng tạo ra nó muốn gửi gắm vào đó những tâm tư và tình cảm của họ. Cuối cùng và cao hơn tất cả nó được khoác lên mình những hình ảnh, những biểu tượng để tượng trưng cho cả một cộng đồng, cả một dân tộc. Chính tầng nghĩa sau cùng này sẽ được tích luỹ và lắng đọng lâu dài trong lịch sử. Tầng sâu của biểu tượng văn hoá quan niệm này sẽ chuyển hoá thành tầng vô thức và rồi trở thành thiên tính trong mỗi con người hiện thực chúng ta. Truyền thống văn hoá đã và sẽ thẩm thấu trong từng gịot máu của mỗi người chúng ta, nó là bàn tay không nhìn thấy thường ở trong quá trình không tự giác gây tác dụng quan trọng đối với chúng ta. Truyền thống đã khắc dấu ấn của tổ tiên trên mỗi một chúng ta mà kiến trúc chỉ là một trong những đối tượng mà truyền thống gửi gắm lại dấu ấn của mình và đây chính là cách tốt nhất mà kiến trúc phát huy tác dụng của nó trong đời sống cộng đồng.

3.Học trò: Nói như vậy có nghĩa là chúng ta không có cách nào triệt để, quyết liệt tách rời kiến trúc truyền thống trong quá trình sáng tác kiến trúc ngày nay. Hay nói một cách khác là sẽ không có một cuộc cách mạng triệt để nào trong kiến trúc như kiến trúc hiện đại đầu thế kỷ đã làm được với việc thoát li hẳn với kiến trúc cổ điển.
Thày giáo: Thày nhắc lại một lần nữa, truyền thống là lịch sử, triệt để quyết liệt tách rời truyền thống là quyết liệt tách rời lịch sử. Thày cho rằng không thể được. Đúng là vào những năm đầu của thế kỷ này lịch sử kiến trúc thế giới đã từng chứng kiến một cuộc cách mạng vô cùng to lớn trong kiến trúc với sự ra đời của nền kiến trúc hiện đại trong bối cảnh của một thời đại công nghiệp mới đang sôi sục. Nhưng nếu chỉ dựa vào đó mà nói rằng kiến trúc hiện đại hoàn toàn không kế thừa những thành tựu của các nền kiến trúc trước đó thì lại là hoàn toàn sai lầm. Bản thân kiến trúc hiện đại tiền kỳ với phương châm quá thực dụng, ngày nay cũng đang mất dần đi vai trò và đang phải tiếp tục đối mặt với những vấn đề nan giải của chính nó. Kiến trúc hiện đại đã và đang phải tiếp tục thích nghi, tiếp tục điều chỉnh, để những khối hình lạnh lùng, khô khan và vô cảm bất chấp điều kiện tự nhiên và văn hoá ở từng nơi, từng khu vực, trở nên giàu sức biểu cảm, nhân bản và gần gũi hơn đối với cuộc sống mà những đặc điểm quý báu này vốn chỉ có thể tìm thấy trong truyền thống của từng dân tộc. Cái gọi là triệt để, quyết liệt tách rời truyền thống là do người ta chỉ nhìn thấy mặt phản diện, yếu kém của truyền thống để phản đối truyền thống. Không thể tách rời hiện đại với truyền thống thành hai đoạn khác nhau nhưng cũng không có nghĩa là chúng ta không thể vượt qua truyền thống. Điều mà Kenzo Tange một KTS lỗi lạc người Nhật Bản đã làm được cho kiến trúc nước Nhật với nguyên lý phản truyền thống nổi tiếng của ông. Hôm nay chúng ta đối thoại với nhau nhằm mục đích là làm thế nào để vượt qua truyền thống, phát huy được những gì là ưu tú của truyền thống chứ không phải để phủ nhận truyền thống. Tất nhiên đối với những quan niệm nòng cốt của truyền thống ta nên có sự hiểu biết hiện đại, khiến truyền thống trở thành những căn cứ nội tại, tái tạo nên sự huy hoàng của nền kiến trúc Việt Nam trong tương lai.

4.Học trò: Thày vừa nhắc đến Kenzo Tange với nguyên lý phản truyền thống. ông ấy là ai và ông ấy đã làm gì vậy?
Thày giáo: Chắc các em chưa biết, trong những năm đầu của thập kỉ này, cũng như nhiều nước khác công cuộc tìm kiếm tính dân tộc ở Nhật Bản cũng được đặt ra và được giải thích đồng nghĩa với việc bảo vệ truyền thống. Kenzo Tange là một KTS người Nhật Bản, ông kiên quyết chống lại quan điểm đó. Ông cho rằng truyền thống chỉ tham gia vào quá trình sáng tạo giống như chất xúc tác trong phản ứng hoá học. Nó sẽ không có mặt trong sản phẩm cuối cùng. Tính chất dân tộc phải được xác định bởi sự phản ánh chân thật những điều kiện của đất nước Nhật Bản hiện đại với nền văn hoá dân tộc Nhật Bản. Theo ông kiến trúc không thể tách rời hiện thực xã hội cho nên ông không chấp nhận những trào lưu không tưởng mà các nước Châu Âu đã vẽ ra những viễn cảnh đẹp đẽ. Nó không phản ảnh thực tế xã hội mà chỉ là niềm khao khát chủ quan của cá nhân người nghệ sĩ. Mặt khác tại thời điểm này ông cũng chưa xác định được tương lai thực tế của xã hội Nhật Bản sẽ như thế nào. Từ đó trong thế giới quan của ông có nhuốm màu sắc bi kịch và ông đã quyết định lộn trái những nét truyền thống dân tộc- những cái mà người ta đang lớn tiếng bảo vệ và quảng cáo cho nó như: sự thanh nhã của hệ thống kết cấu gỗ, vẻ nhẹ nhàng thanh tao của các khung cửa dán giấy di động được, tính chất trữ tình êm ả, vẻ thuỳ mị thanh bình tĩnh lặng của các công trình và quần thể kiến trúc cổ truyền. Ông đã đối lập những tính chất ấy của kiến trúc truyền thống bằng hệ thống bê tông cốt thép, lấy cái nặng nề thô bạo để đối lập với cái nhẹ nhàng duyên dáng, lấy cái đồ sộ với các nhịp khổng lồ mạnh mẽ để đối lập với cái thanh mảnh, tinh tế, lấy cái căng thẳng đối lập với vẻ yên tĩnh thanh bình v.v..

5.Học trò: Thật là kỳ quặc! Tại sao ông ấy lại có thể thành công với cách làm như vậy, đó chẳng phải là phản bội một cách trắng trợn đối với những truyền thống tốt đẹp của dân tộc Nhật Bản hay sao?
Thày giáo: Đừng vội kết tội ông ấy quá sớm! Đúng là có cái gì đó rất lạ lùng, rất đặc biệt trong hành động này của ông, chả thế mà ông được mệnh danh là “quái tượng thiêng liêng” của đất nước mặt trời mọc. Nếu suy xét kỹ ta sẽ thấy hành động này của Kenzo Tange tuy mang tính chất cách mạng nhưng cũng có cơ sở vững chắc của nó. Con người Nhật Bản và xã hội Nhật Bản ngày nay đã khác xa thời xưa dù con người ấy, đất nước ấy vẫn tồn tại trên quần đảo Phù Tang với mọi điều kiện thiên nhiên như xưa. Con người Nhật Bản ngày nay rất mạnh mẽ và năng động, xã hội Nhật Bản trong những năm 60-70 phát triển như vũ bão, không còn đâu cảnh trầm lặng yên ả, cho nên tính “động” theo ông là một yếu tố quan trọng. Hơn nữa để đi đến quyết định táo bạo này Kenzo Tange cũng đã tìm hiểu và học tập một cách nghiêm túc kiến trúc truyền thống Nhật Bản với việc dày công nghiên cứu kỹ lưỡng và sâu sắc các công trình đền chùa chính của đạo Shinto (thần đạo) ở ISE Nhật Bản và viết ra cuốn ISE đồ sộ. Ông nhận thấy, Nhật Bản không như các nước Châu Âu rất tôn thờ các vật thể truyền thống, người dân Nhật Bản không giữ lại bản thân cái vật thể kiến trúc truyền thống ấy mà họ chỉ giữ lại cái hình ảnh tinh thần của văn hoá truyền thống. Đó là phong cách sống, là tinh hoa vô hình, những cái đó sẽ tồn tại lâu dài và hài hoà được với những giá trị quốc tế khác. Vậy nên tuy đã lộn trái những nét truyền thống của kiến trúc dân tộc nhưng Kenzo Tange vẫn giữ lại cái tinh tuý nhất, cái thần hay cái hồn của nghệ thuật dân tộc thường được biểu hiện bằng sự tượng trưng. Trong quan điểm sáng tác của mình ông chia các năng lực sáng tạo ra thành hai xu hướng chính. Một là những hình thức thụ động để ngắm nhìn một cách yên tĩnh, chủ yếu gắn với nền văn hoá phong kiến quý tộc. Hai là xu hướng dồi dào năng lực sáng tạo và phát triển không ngừng hướng về phá vỡ những quy tắc và đổi mới hình thức, được tìm thấy trong những quy luật sâu sắc của văn hoá dân gian. Cuối năm 1995 trong dịp đến thăm Việt Nam ông nói “không ai ấu trĩ đem một mái nhà cổ úp lên một công trình kiến trúc hình hộp rồi bảo đó là dân tộc-hiện đại. Cần phải thấu hiểu một cách tường tận sâu sắc những nguồn gốc hình thành kiến trúc truyền thống. ở bất kỳ nơi nào kiến trúc truyền thống cũng được tạo dựng thông qua điều kiện thiên nhiên, khí hậu, tập quán sinh hoạt của con người mà có được không gian, tỷ lệ và hình thức kiến trúc địa phương thích hợp, đó là cái hồn của kiến trúc truyền thống cần phải nắm bắt và khai thác”.

6.Học trò: Gần đây em xem trong một số sách vở và Tạp chí kiến trúc của phương Tây thấy kiến trúc thế giới thật phong phú và đa dạng, hình thái thì muôn màu muôn vẻ. Thày có thể khái quát một cách cơ bản về kiến trúc thế giới để chúng em có được khái niệm tổng thể, có tính thế giới đối với kiến trúc.
Thày giáo: Câu hỏi của em rất thú vị và mong muốn này cũng rất chính đáng. Có điều kiến trúc thế giới hình thành và phát triển rất đa dạng và phức tạp. Bản thân nó lại trải dài trên một không gian và thời gian rộng lớn nên việc tổng quát nó là việc làm hết sức khó khăn vượt ra ngoài nỗ lực của một cá nhân. Chỉ có thể nói một cách tổng quát rằng sự phát triển của kiến trúc thế giới là đa nguyên, nhiều trung tâm và không tồn tại kiểu dáng đơn nhất. Do trình độ phát triển của từng khu vực, từng dân tộc, từng xã hội không đồng đều và trong quan niệm tạo hình nghệ thuật đã bị ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, lối sống, văn hoá, tôn giáo và triết học ở từng nơi vốn có nhiều dị biệt. Nhìn chung các hệ thống kiến trúc trên thế giới rất phong phú, nhiều màu sắc, đa dạng và phức tạp mà việc tìm hiểu kỹ và thấu đáo về nó cần phải có nhiều thời gian.

7.Học trò: Thật khó nắm bắt phải không ạ! Vậy để đơn giản hơn xin hỏi thày sự phát triển của kiến trúc thế giới có những đặc điểm gì chung?
Thày giáo: Trong sự phát triển của mình bất cứ loại hình kiến trúc nào cũng đều có thời hưng thịnh và suy vong. Thậm chí có loại hình kiến trúc trong quá trình diễn biến đã đi tới chỗ diệt vong. Song sự phát triển của các dòng kiến trúc thế giới đều có đặc điểm cơ bản là dòng kiến trúc phát triển sau bao giờ cũng cao hơn dòng kiến trúc phát triển trước, như làn sóng sau xô làn sóng trước, càng về sau càng cao hơn trước nhiều. Tất nhiên quy luật phát triển ấy không phải là con đường hoàn toàn bằng phẳng đã có lúc kiến trúc phát triển quanh co và bao hàm cả nhân tố thụt lùi đảy Châu Âu vào những “đêm trường trung cổ” thời kỳ Trung Thế Kỷ. Nhưng về cơ bản quy luật phát triển của kiến trúc là như vậy. Kiến trúc hậu sinh được bắt nguồn trên cơ sở của kiến trúc tiền sinh, nâng trình độ của kiến trúc tiền sinh lên một tầng thứ cao hơn. Nếu hiểu rõ quá trình phát triển này của lịch sử, chúng ta hoàn toàn không cần thiết đem truyền thống và hiện đại đối lập với nhau. Các nền kiến trúc từ trước đến nay đều là trong tôi có anh và trong anh có tôi. Cổ đại đã như vậy, cận đại cũng như vậy và hiện đại cũng như vậy.

8.Học trò: Nếu nói sự phát triển của kiến trúc như là cuộc chạy đua tiếp sức của loài người, thì có thể nói được không một nền kiến trúc đã suy tàn sẽ không có cách nào để sống lại?
Thày giáo: Suy tàn không thể nói là không chấn hưng được. Tử vong không thể nói là không thể phục hồi. ở đây có 2 tình huống: một là tàn lụi để rồi trở thành thứ kiến trúc chết. Một loại khác tuy có suy nhưng không chết. Loại kiến trúc này lấy dân tộc làm chủ thể nên vẫn tồn tại. Trong điều kiện lịch sử mới, do những cơ ngộ mới nó có thể được phát triển trên cơ sở mới. Ví như kiến trúc cổ Hy Lạp đã tàn lụi ở Trung Thế Kỷ đến TK XV phong trào văn nghệ Phục Hưng lại tiếp tục hồi sinh nó và đưa nó lên một tầm cao mới. Vậy nên một nền kiến trúc đã chết đi hoặc suy tàn, một khi được hồi sinh sẽ vượt xa hình thức mà nó đã có trước đó. Kiến trúc truyền thống Việt Nam vẫn đang chờ đợi cho mình một cơ hội phục hưng thực sự và nếu nó lại được bay bổng lên một lần nữa sau phong trào kiến trúc Đông Dương đặc sắc đầu thế kỷ thì không biết nó sẽ huy hoàng biết mấy, gặt hái được thành công biết mấy. Thế kỷ XXI sắp tới sẽ là thế kỷ của văn hoá. Các loại hình văn hoá trong đó có kiến trúc sẽ dựa vào bộ mặt và đặc sắc của chính mình để tự phát triển mình. Kiến trúc truyền thống các dân tộc sẽ có được cơ hội phục hưng toàn diện trong TK XXI. Kiến trúc truyền thống Việt Nam cũng vậy, nó đang đứng trước vận hội lớn của mình. Tất cả mọi người đều đang hy vọng vào điều này.

9.Học trò: Thưa thày! nhưng thú thực ở thế hệ chúng em ngày nay vẫn rất lạ lẫm với khái niệm kiến trúc truyền thống, ai nói sao thì biết vậy. Em có cảm giác sự hiểu biết về nó một cách căn cơ thấu đáo chỉ thuộc về những nhà khảo cổ, những nhà lịch sử. Để cho cuộc đối thoại được được cởi mở và thuận lợi hơn thày có thể giải thích hay cho biết một số đặc điểm cơ bản của kiến trúc truyền thống Việt Nam không?
Thày giáo: Một câu hỏi hay và trực diện, nó đang đi thẳng vào vấn đề cốt tử nhất, gai góc nhất của kiến trúc nước nhà. Đó là truyền thống kiến trúc dân tộc là gì? và bản sắc dân tộc trong kiến trúc bộc lộ qua những điểm tham chiếu nào? Thú thực các em đang làm thày lúng túng vì hiện nay vấn đề này vẫn chưa được thống nhất, đang gây nhiều tranh cãi trong giới nghiên cứu, học thuật với các ý kiến luận giải rất khác nhau. Bởi trong thực tế truyền thống không phải là một vật mà nó ám chỉ các hệ thống quan niệm giá trị cơ bản, thể hiện bản chất đặc thù của cộng đồng con người do lịch sử liên tục lưu truyền lại. Truyền thống nói chung là mô thức hành vi quyền uy nhất trong đời sống con người. Nó thẩm thấu trong tư tưởng đạo đức, phong tục, tâm thái, thẩm mỹ, hứng thú, chế độ, phương thức hành vi, phương thức tư duy và cả trong ngôn ngữ văn tự, có hàm ý cực kỳ rộng rãi. Truyền thống có tính đặc trưng, tính tiềm ý thức (tiềm Thức). Nó do quá trình hoạt động lịch sử lâu dài hình thành dần dần và tích luỹ lắng đọng lại mà có được. Nó có tính ổn định tương đối, ảnh hưởng sâu sắc đến hiện tại và tương lai. Vậy nên truyền thống trong kiến trúc Việt Nam không chỉ đơn thuần biểu hiện ở quy mô và tỷ lệ hợp lý của công trình, là cái mái dốc, bộ vì kèo, là quan niệm tạo hình đơn sơ mộc mạc, hay sự hài hoà của công trình với cảnh quan môi trường.... mà nó là tất cả và hơn thế nói đến nó là ta đang nói đến cái phần ổn định nhất của nghệ thuật ấy. Phần ổn định này là một quan hệ mà ta không thể nhìn thấy nó bằng mắt và càng không thể định nghĩa được mà chỉ có thể cảm nhận được. Nó phụ thuộc vào kinh nghiệm, tài năng, tâm huyết của từng người mà có được thông qua quá trình tìm tòi nghiên cứu và trải nghiệm thiết kế ở mức độ tư duy sâu. Cái chứa chất nhiều nhất bản sắc làm cho dân tộc đó hiện ra với những nét độc đáo phân biệt với các dân tộc khác thường không nằm ở những biểu hiện về mặt hình thức cụ thể (cái rất dễ thay đổi khi mức sống, trình độ văn minh phát triển) mà ở lối sống, triết lý thẩm mỹ, thói quen ứng xử, tập quán và các bậc thang giá trị khác...Nó có sức lưu giữ sâu xa, bền bỉ nhưng lại khó phát biểu chính xác bằng lời. Hơn nữa trong những cái đó cũng có cái ổn định, có cái sẽ phải thay đổi hoặc loại bỏ khi không còn thích hợp với cuộc sống mới...
Vậy đó thầy chỉ có thể nói được có bấy nhiêu thôi, tiếc là không thể giải thích một cách cặn kẽ hơn, đày đủ hơn và càng không thể lôi ra từng cái một để rồi bảo với em rằng cái này là truyền thống còn cái kia thì không. Chỉ hy vọng rằng buổi chuyện trò này sẽ thổi được vào em một bầu nhiệt huyết cùng những gợi mở nhất định để rồi chính em bằng tư duy sáng tạo, tâm huyết và trách nhiệm của mình sẽ tìm ra nó - tìm ra truyền thống.
Học trò: Xin cám ơn thày về buổi trò chuyện hấp dẫn này!

Cuộc trò chuyện này không được ghi lại ngay một lúc mà nó được tập hợp từ nhiều cuộc đối thoại, từ nhiều người thày mà chúng tôi có cơ hội được diện kiến và tất nhiên cũng có cả những người thày đi ra từ sách vở, từ thực tế, từ những cảm nhận và suy nghĩ của chính bản thân mình. Nhiều ý kiến trong bài này đã được ghi lại sau nhiều năm lại bị thiên kiến và sự hiểu biết cá nhân vốn còn nhiều hạn chế cùng thời gian làm sai lệch đi ít nhiều nên chắc chắn bài viết sẽ không tránh khỏi có nhiều thiếu sót. Chỉ có thể khẳng định một điều là: vấn đề “Truyền thống và Hiện đại” sẽ luôn là một luận đề lớn được cả xã hội quan tâm và sẽ còn có nhiều cuộc trò chuyện nữa, nhiều cuộc đối thoại nữa để viết tiếp, làm tiếp, để làm sáng tỏ hơn nữa những vấn đề vẫn còn đang dang dở mà những người trẻ tuổi chúng ta một lực lượng quan trọng trong xã hội hoàn toàn có thể tự tin để góp nên tiếng nói của chính mình.