Kiến trúc việt nam với vấn đề “bản sắc”

KTS. Lê Hữu Trúc
Kiến trúc như mọi người đều nhìn nhận đây là một ngành kỹ thuật và nghệ thuật có ảnh hưởng rất to lớn trong xã hội. Nó được xem như là bộ mặt của đất nước nơi mà cái hay cái dở của quốc gia được phơi bày rất rõ nét. Song cho đến giờ nó vẫn chưa lý giải được mình với những vấn đề cơ bản nhất.

Ai cũng biết thành tựu kiến trúc chẳng thể “từ trên trời rơi xuống” mà nó phải được sinh ra từ một mảnh đất đủ màu mỡ, đó là sự phát triển của đời sống kinh tế và gắn liền với nó là một nền văn hoá và văn minh đặc sắc. Kiến trúc vừa góp phần tạo ra văn hoá và văn minh nhưng cũng vừa là con đẻ của các nền văn hoá và văn minh ấy. Và để có được bản sắc là một việc làm rất công phu, rất tinh tế vì kiến trúc vừa mang tính nghệ thuật, kỹ thuật vừa mang tính xã hội rất cao. Công việc này đòi hỏi trí tuệ của nhiều người, nhiều ngành bằng việc điều tra nghiên cứu, giao lưu trao đổi và thử nghiệm thực tế. Ngoài lực lượng nghiên cứu lý thuyết còn cần phải kết hợp nghiên cứu trong thực tiễn. Nghiên cứu lý thuyết cần thời gian song chủ động được. Nghiên cứu qua thực tế thì thời gian lại là vật cản nặng nề. Ngoài ra vấn đề kinh phí, mối quan hệ với chủ đầu tư, sự ủng hộ của xã hội cũng đều ảnh hưởng rất lớn đến việc nghiên cứu thể nghiệm bản sắc.

Đối với nước ta kiến trúc hiện đại là lĩnh vực còn non trẻ nên trong quá trình tiến lên chắc hẳn sẽ không tránh khỏi những sai lầm vấp váp. Nhiều ý kiến cho rằng “cứ xây, rồi sửa, rồi rút kinh nghiệm” như những gì đang diễn ra. Thực tế cuộc sống sẽ trả lời con đường nào là thích hợp nhất cho con thuyền kiến trúc tiến lên. Đào thải tự nhiên, cơ chế tự điều chỉnh sẽ là cách làm thích hợp nhất trong hoàn cảnh hiện tại. Cùng với thời gian những công trình yếu kém sẽ bị lên án, loại bỏ. Những kiến trúc sư tay nghề kém sẽ bị tẩy chay. Con đường mà kiến trúc Việt Nam đang trải qua là một tất yếu khách quan và không thể hoặc chưa thể thay đổi được nếu không có thời cơ, cơ hội và nhất là thời gian để cho mọi hoạt động dần đi vào nề nếp, sự nôn nóng trong thời điểm này có thể sẽ phải trả giá. Dù vậy, vẫn có cái gì đấy không ổn trong sáng tác kiến trúc hiện nay. Nó rất thụ động, và là sự bao biện, thoả hiệp với chính mình hơn là tìm cách giải quyết những thách thức mà cuộc sống đang đặt ra. Theo đó, chúng ta sẽ mất nhiều thời gian và còn phải trải qua nhiều vấp váp. Mỗi một sai lầm của KTS đều sẽ phải trả giá đắt và để lại những hậu quả xấu rất khó khắc phục.

Vậy bản sắc trong kiến trúc Việt Nam là gì? có thể định nghĩa hay khái quát được nó không? Như nhiều người nhìn nhận, kiến trúc không chỉ là kỹ thuật mà còn là một môn nghệ thuật. Nói đến bản sắc dân tộc trong kiến trúc là nói đến cái phần ổn định của nghệ thuật ấy. Phần ổn định này là một quan hệ, không thể nhìn thấy nó bằng mắt và càng không thể định nghĩa được mà chỉ có thể cảm nhận được. Nó phụ thuộc vào kinh nghiệm, tài năng, tâm huyết của từng người thông qua quá trình tìm tòi, nghiên cứu và trải nghiệm thiết kế ở mức độ tư duy sâu. Cái chứa chất nhiều nhất bản sắc làm cho dân tộc đó hiện ra với những nét độc đáo phân biệt với các dân tộc khác thường không nằm ở những biểu hiện về mặt hình thức cụ thể (cái rất dễ thay đổi khi mức sống, trình độ văn minh phát triển ) mà ở lối sống, triết lý thẩm mỹ, thói quen ứng xử, tập quán và các bậc thang giá trị khác..Nó có sức lưu giữ sâu xa, bền bỉ nhưng lại rất khó phát biểu chính xác. Hơn nữa trong những cái đó cũng có cái ổn định, có cái sẽ phải đổi thay hoặc loại bỏ khi không còn thích hợp với cuộc sống mới.

Vẫn còn nhiều ý kiến nghi ngại việc tìm tiêu chí cho kiến trúc dân tộc vì theo họ kiến trúc là nghệ thuật cần sự sáng tạo và vì thế nó không thể được xây dựng chỉ dựa trên những công thức khô khan. Hiện tại, trong thực tế vẫn còn tồn tại nhiều khoảng trắng giữa việc giải thích các hiện tượng, các quá trình của cuộc sống, nhất là đối với các lĩnh vực thuộc tâm linh hay nghệ thuật. Thói quen xây dựng hệ thống lý thuyết trước khi hành động, một trong những ưu điểm nổi bật của văn minh phương Tây vẫn tỏ ra khó thích ứng với quan niệm hành động của phương Đông vốn vẫn theo tư duy kinh nghiệm là chủ yếu. Song cuộc sống đã cho ta nhiều ví dụ về lợi ích tiềm tàng và to lớn của việc nghiên cứu và tổng kết những vấn đề của thực tế. Nó tạo ra điểm tựa để các thế hệ sau này kế thừa và phát huy tiếp các thành quả của cha ông với việc bổ sung hoặc thay thế nếu cần. Vậy việc xây dựng một hệ thống lý thuyết về kiến trúc Việt Nam là rất cần thiết và cấp bách. Nó gợi mở, giúp cho người sáng tác tìm đường đi đến cái hay, cái đẹp. Như nguyên tắc dạy vẽ vậy, tuy không thể truyền lại cái thiên tài của hoạ sĩ, nhưng cũng giúp cho nhiều người có được những phương pháp làm việc để trở thành một hoạ sĩ đích thực.

Marx đã từng nói “chỉ luôn luôn đặt ra cho mình những vấn đề, mà nó có thể giải quyết được, vì sau khi xem xét kỹ lưỡng, luôn luôn người ta thấy rằng, bản thân vấn đề chỉ xuất hiện khi mà các điều kiện vật chất để giải quyết nó đã có hay chí ít, cũng đang trong quá trình hình thành”. Vấn đề đã được đặt ra, các quá trình và điều kiện đã và đang được hình thành. Kiến trúc nước nhà đang cần những con người thật sự tâm huyết, thật sự tài giỏi, yêu nghệ thuật và quyết tâm sống chết với nghề. Con người ấy không thể là một KTS bình thường vì nghệ sĩ bình thường sẽ không thể hiểu hết được cái phi thường ẩn nấp tiềm tàng trong cái vẻ đơn giản, bình dị vốn có của dân tộc, cũng như không thể nhận biết được cái nào là ổn định là bất biến trong cái thực tế đầy biến động của cuộc sống. Người KTS ấy phải rất lớn, phải nắm vững nghệ thuật cả Đông lẫn Tây và hơn thế trong công việc khó khăn này, họ còn cần một tinh thần dũng cảm dám nghĩ, dám làm, “dám khẳng định tiếng nói của mình trước đám đông” vì đây là công việc rất dễ bị hiểu lầm và dễ mắc sai lầm.

Là một hiện tượng xã hội, kiến trúc cũng có quy luật của nó, trong hoàn cảnh hiện tại con đường để đưa nền kiến trúc Việt Nam tiến lên sẽ không dễ dàng. Trong gian đoạn đầu khi tiếp xúc với các giá trị mới từ nước ngoài với sự xuất hiện của những luồng tư duy mới, của lối sống mới và những ảnh hưởng của khoa học công nghệ, kết cấu, vật liệu, hiện đại đang du nhập chi phối v.v., thế nào chúng ta cũng phải trải qua một giai đoạn bắt trước máy móc. Sẽ có một sự đứt đoạn bắt buộc so với quá khứ. Sau đó là giai đoạn kết hợp yếu tố bên ngoài với yếu tố bản địa, nhưng kết quả của sự kết hợp này lại làm người ta cảm thấy có cái gì đó lai căng. Cuối cùng là sự vượt lên tất cả đem đến một thành tựu mới được mọi người chấp nhận, phù hợp với tâm thức dân tộc, gần gũi với nhân dân, với người lao động nhưng lại không phải cái ngàn xưa. Rồi trên cơ sở của sự thành công này, sẽ có vô số sự đổi mới phát triển - đây là cái đích mà chúng ta cần vươn tới.

Không có tham vọng khẳng định một điều gì tất cả vẫn chỉ là những suy nghĩ, trăn trở của cá nhân người viết muốn được giao lưu và trao đổi. Câu trả lời cuối cùng thuộc về mỗi KTS, với tất cả tâm huyết và trách nhiệm của mình. Ngoài kia trời lại bắt đầu nổi gió, dấu hiệu của những cơn dông đầu hạ, cầu chúc cho con thuyền kiến trúc sớm vượt qua được sóng to, gió lớn để đến được với bến bờ của nó.