Cuộc sống trong lòng những con phố

KTS. Lê Hữu Trúc
Cái cảm giác thật khó xác định và cắt nghĩa mỗi khi tôi có dịp bước chân vào Khu phố cổ Hà Nội. Những con đường nhỏ hẹp, những dãy hàng đày ắp, những ngõ ngách và xe cộ - những dòng xe tưởng chừng như bất tận!...tất cả đã đem đến trong tôi ấn tượng về một nhịp sống hối hả, nhộn nhịp và ấm cúng. Cái cảm giác thật thân thiện và gần gũi, ấm áp và đày tính nhân bản. Tôi sẽ còn nhắc đến nhiều lần về cái cảm giác này, vì tôi tin, chỉ với những cảm giác, chúng ta mới có thể thấy hết, cảm hết những gì là giá trị đích thực của một khu phố. Một khu phố đậm chất á Đông với dáng vẻ bề ngoài bình dị, nhưng đầy cám rỗ và bí ẩn. Phố cổ vẫn đó, vững vàng trước bao thử thách khắc nghiệt của thời gian, các giá trị vẫn hàng ngày hiển hiện, phô bày nhưng không khoa trương, đày màu sắc nhưng không hề loè loẹt và bên cạnh đó là một nhịp sống vẫn vô cùng sống động.

A/ Quy hoạch từ dưới lên
Được hình thành một cách tự phát trong lịch sử, Phố cổ Hà Nội là một dạng đô thị được phát triển dần dần theo hình thức từ dưới lên trong suốt nhiều thế kỷ. Đó là một khu vực đã được xây dựng mà không có quy hoạch với các mục tiêu và ý tưởng định trước. Nó phát triển dựa vào tác động của các quy luật khách quan, căn cứ vào nhu cầu thực tế, và qua sự bồi đắp, tích luỹ của lịch sử. Về tổng thể nó lấy chuẩn mực là nhu cầu phát triển các hoạt động kinh tế thích dụng, với việc kinh doanh buôn bán kèm theo nhu cầu ở tại chỗ của số đông dân cư. Đó là một khu đô thị được thiết kế rất linh hoạt, có tính thức ứng cao biểu hiện ở việc sử dụng đất linh hoạt, bố cục tương đối tự do, trong đó có sự liên hệ hữu cơ và sự tuỳ cơ ứng biến. Lấy sự quần cư làm cơ sở, khu phố này được hình thành ban đầu từ các dãy phố tự nhiên không qua thiết kế phát triển dần thành một khu đô thị có quy mô như chúng ta thấy ngày nay. Dù hiện tại khu phố đã bị chính quyền thành phố kiểm soát và khống chế xây dựng chặt chẽ, nhưng chính lịch sử lâu đời cùng quá trình hình thành độc đáo của nó đã khiến khu phố mang những nét rất riêng. Nơi đây có sự hoà trộn của các nhân tố: xã hội, kinh tế, lịch sử, kiến trúc cùng một tập quán và lối sống rất đặc thù.

B/ Hình ảnh đô thị
Mỗi khi đến phố cổ Hà Nội và nheo mắt lại, tôi luôn cảm thấy rất rõ một gam màu nâu xám chủ đạo, cứ bàng bạc bao trùm lên toàn bộ khu phố. Đó là màu của những bức tường rêu phong cổ kính, màu của những sóng mái lô xô... tất cả đều một màu cũ kỹ - màu của thời gian. Đối với nhiều người, cái màu xám ấy rất đặc biệt và có nghĩa, vì ở nó người ta thấy có sự hoà trộn một chút gì đó của quá khứ pha lẫn với hiện tại. Nó là một thứ màu trung tính, có vị trí trung gian giữa các sắc màu đối lập, gợi cho ta những liên tưởng về sự đa nghĩa hay đa chiều rất đặc trưng của khu phố. Gam màu này thường trở nên rất ấn tượng vào những buổi chiều đông lạnh khi ánh nắng mặt trời đã tắt và các con phố bắt đầu thưa người. Nó kết hợp rất hài hoà với cảnh sắc và không gian của các đường phố để tạo nên một ấn tượng riêng biệt. Những mái ngói và tường như mờ dần rồi biến đi trong sắc thái màu xám, tất cả cảnh sắc và không gian ba chiều dường như biến mất. Một thế giới ba chiều chuyển thành một thế giới phẳng, tinh khiết, hai chiều, bẹt, phẳng và liên tục. Chúng tạo nên một hình ảnh rất đặc trưng, một nét riêng, khiến phố cổ Hà Nội khác hẳn với các không gian đô thị hiện đại đều mang tính ba chiều rõ nét. Hình ảnh những góc phố, những con đường, những chiếc “mái ngói thâm nâu” và cả những con phố của hoài niệm, của ký ức cùng với âm thanh và mùi hương như được hoà quyện làm một v.v... tất cả đã đi vào thơ, ca, nhạc họa, in đậm trong tâm khảm của những người con yêu Hà Nội. Đúng là phố cổ Hà Nội cho ta thấy một dạng hình đặc biệt, một phong cách đô thị hoàn toàn khác. Một đô thị không có vườn hoa và quảng trường nhưng bù lại các đường phố sẽ đảm đương chức năng của những không gian mở đó. Các con phố nhỏ nhắn, ồn ào và sống động, với từng dãy dài các cửa hiệu đều quay ra phố, tất cả đã tạo nên một sự liên tục với đường phố bên ngoài. Không gian các đường phố dường như nhỏ lại, với các mặt phẳng thẳng đứng chạy dài trên toàn tuyến. Chúng tạo nên các điểm hút hội tụ, để cho ta một phối cảnh rất riêng. Dường như khu phố đang cố gắng truyền tải một ý nghĩa tinh thần nào đó vượt ra ngoài thực thể của nó. Đó là thứ kiến trúc bình dị song rất có “hồn”, nơi có sự chuyển hoá, giao hoà rất tốt giữa cái cũ và cái mới, tính tương đối trong các vùng ranh giới, sự hoà trộn giữa tính thực thể và không thực thể. Các bề mặt, các thành tố, các kích thước và các dáng vẻ bề ngoài, các khoảng cách và thời gian không đồng nhất... tất cả đã tạo ra một phong cách, một hình ảnh và một bầu không khí đô thị rất riêng cho toàn khu phố.

C/ Tỷ lệ và màu sắc
Với những không gian nhỏ nhắn, phù hợp với tỷ lệ và kích thước của con người, Khu phố này đã tạo nên những tương quan hợp lý cùng mối quan hệ rất tốt giữa độ lớn của không gian hoặc vật thể với độ lớn của con người. Chính điều này đã tạo nên sự gần gũi, ấm cúng và không hề xa cách của nó. Tổ chức không gian, phân chia ô phố theo mạng lưới ô bàn cờ, các ô phố có quy mô nhỏ, khoảng cách giữa các ngã tư chỉ khoảng 600-800m với mặt cắt ngang đường chỉ từ 9-18m. Khu phố đã được tổ hợp từ các không gian linh hoạt với tỷ lệ nhỏ, vừa phải, hệ quả của sự khống chế bởi các luật lệ xây dựng từ thời phong kiến. Các không gian nhỏ nhắn, linh hoạt được bố trí khéo léo trong từng nhà, và trong từng ô phố. Tất cả hoà quyện với nhau thành một tổng thể, đem lại hiệu quả trong sử dụng với tính thẩm mỹ cao. Quang cảnh của những dãy phố gần như hoàn hảo, với sự hài hoà giữa các gam màu, các tỉ lệ và những không gian mặt tiền... ở đây ta thấy có sự hài hoà rất tốt giữa màu vàng đất của những bức tường, màu xanh của những cánh cửa chớp, màu nâu thẫm của những sắc mái - tất cả đã phối hợp với nhau thật khéo léo và tự nhiên.

D/ không gian, thời gian và con người
Là kết quả của sự tích luỹ lịch sử, nơi đây có sự đồng hành đáng kinh ngạc của những gì cũ kỹ với những thứ tân kỳ nhất của cuộc sống hiện đại. Từ cái quần vải xoa đen đến chiếc quần bò tân kỳ, từ chiếc ống nhổ, điếu cày ... đến điện thoại di động đời mới v.v. tất cả đều có thể kiếm được ở đây. Chúng tạo nên những cặp đối lập vô cùng thú vị, khiến khu phố này trở nên sống động hơn bao giờ hết. Cứ để ý mà xem, cái cách người ta nhún “đôi chân quê mùa” của mình để bán hàng rong trên hè phố với những tiếng rao khuya khoắt, ngay trên nền đất đô thị – đã thể hiện một sự tiếp nối dồi dào, hay chính xác là một kiểu sức bám đô thị rất đặc trưng mà chúng ta chỉ có thể thấy ở Phố cổ Hà Nội. Chắc chắn là khu phố này sẽ không cần đến bất cứ một mẹo vặt nào để “tái tạo lịch sử” như người ta vẫn làm ở nhiều nơi. Điều đó hẳn là rất tuyệt diệu, vì cứ nhìn vào những thành phố lớn của Đông Nam á như Jakarta, Bangkok, Manila, chúng ta có thể thấy rõ cái gọi là “phát triển đô thị” đã huỷ hoại sự đồng hành của quá khứ với hiện tại như thế nào. Chua Beng Huat đã từng than thở “một ngày nào đó có thể chúng ta sẽ phải trả tiền cho những con người trên đường phố để hàng ngày họ tái hiện lại lịch sử”. Tại phố cổ Hà Nội, người dân sẽ vẫn tiếp tục sinh sống và buôn bán trên vỉa hè, không phải để “tái hiện lịch sử” mà đơn giản chỉ là để tồn tại, để sống một cuộc sống mà họ đã quen sống hàng trăm năm nay. Một cuộc sống về bản chất vẫn rất xưa cũ, nơi có lẽ hiếm có ở đâu trên thế giới ở trong thế kỷ 21 này còn lưu giữ được. Khu phố với các tầng lịch sử, truyền thống sinh hoạt, cùng sự đa dạng, phong phú và phức tạp của nó, đã được tinh lọc qua thời gian và ký ức chung. Những ký ức không ngừng bị tàn phá, lãng quyên, kiến tạo và tái tạo. Ngày nay, hơn nửa triệu người vẫn hàng ngày ra vào Khu phố, cuộc sống trên đường phố chứa đày năng lượng với sự hỗn độn đày sáng tạo của những sắc màu chói loà, những mùi hương và âm thanh. Tất cả hoà quyện, đan xen với nhau thật tuyệt vời để tạo nên một dàn hợp xướng bất hủ về cuộc sống.

E/ những không gian chuyển tiếp
Với mạng lưới giao thông dày đặc theo dạng các lô phố liên hoàn, nơi đây luôn tồn tại đan xen những không gian riêng tư và những không gian công cộng cũng như giữa những không gian ở, buôn bán với không gian các đường phố. Các đường phố mang vô số những dấu ấn của thời gian và không được xác định ranh giới một cách rõ ràng, thật khó mà nói nó bắt đầu và kết thúc ở đâu. Chúng được tổ chức theo hình thức ô bàn cờ, với những công trình công cộng và tôn giáo được dựng lên dọc theo các lưới phố thẳng góc, nơi mà mọi hoạt động của cuộc sống sôi động hàng ngày vẫn diễn ra dọc theo các con phố. Đó là một khu vực đa hạt nhân, được tạo nên từ một mạng lưới các ô phố giao cắt, hoà nhập. Việc thay đổi nhân chia khu phố này dường như là không có ý nghĩa, các không gian có thể được mở rộng theo chiều nằm ngang để biến đường phố thành trung tâm của các hoạt động cộng đồng. Phố ở đây là một vùng không xác định. Nó mang trong mình nhiều chức năng mà trong quy hoạch hiện đại người ta ít quan tâm đến, với mật độ dày đặc và tràn đày sự phong phú về không gian. Những ngôi nhà với mái đón, hàng hiên, vách ngăn, các khoảng sân trong, giếng trời...và các chi tiết được xếp đặt một cách trình tự cũng là những ví dụ hoàn hảo về hình thức của những không gian trung gian hay chuyển tiếp. Không gian ở đây giống như là vương quốc của sự cùng tồn tại. Người dân có thể ở, buôn bán và nghỉ ngơi chỉ trên cùng một “manh chiếu”. Không gian các đường phố rất chật hẹp, với các ngôi nhà đều quay mặt ra phố khiến các hoạt động thường ngày của người dân thường lan rộng ra cả ngoài đường. Giao thông đi lại, các hoạt động thường ngày trộn lẫn vào nhau thậm chí cả không gian riêng và không gian chung cũng được hoà lẫn để kiến trúc và đô thị được hoà trộn thành nhất thể.

f/ địa điểm
Thật may mắn và cũng trở nên có ý nghĩa hơn rất nhiều cho Hà Nội, khi phố cổ đã án ngữ một vị trí rất đặc biệt ngay trong lòng thành phố. Tại vị trí này khu phố đã tạo dựng được sự tương quan, cùng mối liên hệ, gắn bó và hỗ trợ qua lại rất mật thiết với khu vực Hồ Gươm và Khu phố cũ (khu phố Pháp). Người Pháp đã rất tinh tế khi không phá bỏ khu phố này mà họ chỉ tự tiến hành xây dựng một đô thị mới theo quan điểm của riêng họ ngay kế bên. ở đây chúng ta bắt gặp một hình thái đô thị độc đáo, nơi có sự kết hợp rất tốt giữa các nhân tố đối lập của hai quá trình trong bản thân một thành phố. Có thể coi dấu ấn đặc sắc nhất mà một đô thị như Hà Nội có được, đã được tạo dựng chính bởi hai khu vực này với cái lõi chuyển tiếp là khu vực Hồ Gươm. Hai khu phố kết hợp cùng nhau để tạo nên sự song hành và cũng là sự sánh đôi của các phong cách khác nhau. Một bên là kiểu quy họach đô thị “hợp lý” do người Pháp thực hiện với một bên là sự phát triển không theo quy hoạch, mà chắc hẳn khi đó đã bị coi là “bất hợp lý”. Tuy nhiên sự hình thành của Khu phố cổ còn lâu mới là sự bất hợp lý. Nó tuân theo thứ lôgíc của riêng mình với những phường hội và những tuyến đường huyết mạch nối từ bờ sông vào đến toà thành cổ, rồi những con đường chạy song song dọc theo con sông xuôi về hướng Bắc vượt quá giới hạn thành phố. Đây thực sự là “khái niệm hai thành phố”, một sự sắp xếp hữu ý giữa khu 36 phố phường kẻ chợ cùng một khu phố thuộc địa với cách bố trí phố xá hợp lý một cách nghiêm ngặt. Khái niệm về “thành phố song hành” này còn trở nên hoàn hảo với Hồ Gươm ở vị trí trung tâm. Làn nước tĩnh lặng của hồ như một vật trang điểm quý giá giữa hai phần của thành phố. Nó thanh lọc bầu không khí, và là gạch nối tuyệt vời giữa hai bộ phận không gian khác nhau, thể hiện sự tinh tế, khôn ngoan cùng tầm nhìn xa trông rộng trong quy hoạch. Nó đã và sẽ tiếp tục còn đem lại những lợi ích lâu dài cho các thế hệ tương lai.

g/ Các di tích và giá trị vật thể
Hiển nhiên với một bề dày lịch sử như vậy, nơi đây còn lưu giữ được rất nhiều dấu tích của quá khứ. Chúng là những minh chứng rõ nét về một quá trình phát triển lâu dài của Hà Nội. Những di tích đình, chùa, miếu mạo, đền thờ các ông tổ nghề được rải ra theo chiều thời gian và phân bố rộng rãi trong không gian. Dù các di tích đã bị mất mát đi nhiều do những khắc nghiệt của thời gian, khí hậu, chiến tranh và con người thì đây đó người ta vẫn có thể bắt gặp chúng. Dù cổ xưa hay gần đây, chúng đều là những di vật quý giá của quá khứ, là những trang sách để thế hệ mai sau hiểu thêm về thế hệ đi trước, để có thêm lòng tự hào về nền văn hoá của một thủ đô đã ngàn năm tuổi. Hơn thế, việc nghiên cứu sự phân bố của những di tích trong không gian còn giúp chúng ta hiểu thêm về sự di động, chuyển hoá cũng như cấu trúc của những khu dân cư cũ. Tất cả đều rất cần thiết cho những nghiên cứu về lịch sử phát triển các khu dân cư ở Hà Nội nói riêng và lịch sử phát triển đô thị Việt Nam nói chung. Nơi đây cũng để lại dấu ấn rõ nét của thể loại nhà hình ống. Loại nhà ở đặc trưng của các cư dân thị thành thời đó với các không gian kiến trúc được bố trí thành từng lớp đan xen có giếng trời, sân trong và vườn cảnh. Với diện tích không lớn, kích thước hình học dài và hẹp nhưng những ngôi nhà này vẫn tạo được những không gian vừa ở, vừa kinh doanh, sản xuất rất hợp lý, phù hợp với điều kiện khí hậu và con người nơi đây.

h/ Lời kết
Phố cổ Hà Nội vẫn đang tiếp tục đổi thay hàng ngày. Diện mạo các con phố, cảnh trí và con người nơi đây cũng đang bị nền kinh tế thị trường làm cho khác trước. Nhưng cái cảm giác mỗi lần bước vào khu phố này thì vẫn vậy. Không khí, âm thanh, mùi hương và con người nơi đây vẫn gây cho tôi một tình cảm đặc biệt. Tôi yêu nó vì ở đây tôi thấy cuộc sống, một cuộc sống bình dị nhưng vô cùng sống động. Nơi có một sức cám rỗ vô hình, nơi tồn tại của những cái tưởng như phi nguyên tắc nhưng lại rất hợp lý ở đây, nơi ẩn chứa những cái đẹp ẩn mình với sự song hành tuyệt vời giữa quá khứ và hiện tại. Những thứ mà ta chỉ có thể cảm thấy chứ rất khó cắt nghĩa bằng lời. Nó rất khác so với những không gian đô thị hiện đại, nơi mọi thứ đều được người ta cố gắng tổ hợp, khớp nối một cách hợp lý, rõ ràng và minh mạch. Nơi dù cho có sự hợp lý tối đa thì ở đó các tính năng của một không gian đa chức năng, mờ ảo và hờ hững với những vùng không xác định được ranh giới một cách rõ ràng, rất đặc trưng cho các đô thị á Đông đã không được chú ý. Dường như trong quy hoạch và kiến trúc hiện đại, các không gian có khả năng bao hàm được hai hoặc ba nghĩa đã bị loại trừ. Kiến trúc hiện đại đã sinh ra các thành phố với các hình thức quốc tế giống hệt nhau. Một thế giới của những cái không đặc thù, rất thiếu sự cố kết logic của lịch sử, với những sắc thái địa phương mờ nhạt. Và vì cuộc sống về bản chất là mâu thuẫn nên hiển nhiên là xã hội và các thành phố của chúng ta cũng cần chứa đựng trong nó các yếu tố đối lập và mâu thuẫn, mà ở đây các không gian trung gian với tính lập lờ thiếu chính xác đã từng tồn tại một cách hài hoà. Tôi không cho rằng chủ nghĩa công năng trong kiến trúc hiện đại là không hiệu quả nhưng tôi nghĩ, chúng ta cần phải lấy lại các yếu tố (các vùng trung gian và sự thiếu chính xác) mà nó đã loại bỏ. Tôi tin vào điều này vì tôi có Phố cổ Hà Nội, một khu phố đày sự duyên dáng và cám rỗ. Nó vẫn tồn tại, vẫn sống động với những lý lẽ riêng, bất chấp thời gian và các lý thuyết quy hoạch hiện đại. Chính nó đã cho tôi niềm tin!
--------------------------------------------------------------------

Tài liệu tham khảo:
-Bản chất của những màu ghi xám - Kisho Kurokawa - GS.TS Nguyễn Đức Thiềm (lược dịch).
-Khu phố cổ Hà Nội - Một truyền thống sinh hoạt - GS.TS William Lim (Singapore).
-Tính đối ngẫu giữa khu kiến trúc Việt với khu kiến trúc Pháp - GS.TS Arnold Koerte (Đan mạch).