Đằng sau những công trình kì dị

ThS.KTS. Lê Hữu Trúc
“Xấu chính ở bên cạnh Đẹp, dị dạng dựa sát vào tốt đẹp, thô tục nấp sau lưng cao cả, ác và thiện cùng trường tồn, đen tối và ánh sáng cùng sống chung”
Victo Hugo

Trong lịch sử kiến trúc thế giới chúng ta thấy có hiện tượng bên cạnh những công trình có vẻ đẹp chuẩn mực cũng xuất hiện không ít những công trình có hình thức kiến trúc đặc biệt - kỳ dị, rất khó lý giải về mặt mỹ học, và dường như ta chẳng tìm thấy ở đó bất kỳ mối liên hệ nào với những nguyên tắc thẩm mỹ thường thấy của tạo hình mỹ thuật. Lịch sử cũng đã chứng kiến rất nhiều KTS thành danh bằng con đường sáng tác này, và họ để lại cho kho tàng kiến trúc của nhân loại những công trình kiến trúc đầy sự tranh cãi. Vậy đằng sau những hiện tượng kiến trúc này là gì, cơ sở văn hóa, triết học, và mỹ học nào để những xu hướng kiến trúc như vậy phát sinh, tồn tại và bám rễ được trong đời sống xã hội. Mỹ học hiện đại đang ngày một chú ý hơn tới hiện tượng này, khi nhiều công trình nghiên cứu đã đề cập, mổ xẻ và phân tích về nó cũng như quá trình chuyển hoá của nó trong đời sống sáng tác. ở đây, Xấu - Đẹp được xem như là một cặp mâu thuẫn cùng tồn tại. Chúng đứng bên nhau, bổ sung cho nhau và cạnh tranh với nhau mà phát triển.

Thời đại của Aristode đã sớm hình thành quan niệm mỹ học thế này: “Đẹp chính là to nhỏ và thứ tự của thể tích. Một động vật nhỏ quá không thể đẹp được, một đồ vật quá to cũng không đẹp vì rằng không thể nhìn được sự thống nhất và hoàn chỉnh của nó”. Hay những nguyên tắc thẩm mỹ khác từng rất được tôn thờ như: tính hoàn thiện, tính cân xứng và tính độ vừa phải của hình thể. Theo đó, phàm cái gì hoàn thiện hình tượng kiến trúc là đẹp, cái gì “tàn phá”, “không hoàn chỉnh” là xấu. Cái gì tinh tế, giàu tính trang trí là đẹp, cái gì thô kệch, không xoa trát là xấu. Cái gì mà tỷ lệ của nó vừa phải là đẹp, ngược lại là xấu…Nhưng lịch sử đã cho thấy rất nhiều công trình đã thành công bằng cách đi ngược lại với những nguyên tắc thẩm mỹ này khi hữu ý tìm tòi thể hiện cái khác thường. Các tác giả đã phá cách và đưa vào tác phẩm của mình rất nhiều yếu tố mới, khi tập trung khai thác những yếu tố phi tỉ lệ, sự đối chọi, mất ổn định về hình, tính thô phác - không hoàn thiện của kết cấu, vật liệu hoặc sự khoa trương quá mức của khối tích và chiều cao... Nếu cứ áp dụng những tiêu chuẩn thẩm mỹ trên để đánh giá thì có lẽ những công trình đó vì xự xiên lệch, mất cân đối với hình khối lớn quá, dài quá, rộng quá thì hẳn chúng phải được xem là những công trình xấu xí. Nhưng ở đây chúng đã thành công khi thể hiện được sức biểu cảm riêng, với tư duy thẩm mỹ khác hẳn. Chúng dùng nội hàm nghệ thuật độc đáo của mình để biểu đạt quan niệm, và dục vọng tinh thần của chủ thể sáng tác, từ đó tạo được cảm xúc mạnh mẽ lên người xem. Đó là thứ nghệ thuật kiến trúc mà sự “xinh đẹp”, “mẫu mực”, “thư thái” và “tao nhã” nhiều khi không đạt được.

Lịch sử kiến trúc Châu Âu, cũng từng chứng kiến sự ra đời của rất nhiều công trình có phong cách kiến trúc kỳ dị. Như phong cách kiến trúc Baroque từng được ví như là “Trân châu dị dạng”, “u nhọt quái đản”, còn trong hầu hết các tác phẩm kiến trúc của Gaudy, Ghery… thì các công trình đều ly kỳ, hung ác, xiên lệch, đổ vỡ và kì dị về hình dạng. Tất cả đều đặc biệt, khi lấy cái cái dị thường để tỏ rõ hiệu quả nghệ thuật độc đáo. Nó chuyền tải nhiều ý nghĩa, và ít nhiều phản ánh một xã hội đa dạng, đang phân rẽ về tư tưởng một cách sâu sắc…Tuy nhiên với ngôn ngữ tạo hình mới mẻ, chúng đã cùng các hình thức kiến trúc tao nhã, làm nên sự đa dạng, và phong phú cho đời sống sáng tác. Trong chừng mực nào đó, nó khiến cho con người trong sự kích thích mạnh mẽ của “sự kỳ dị” mà dành được hưng phấn, say mê, để từ đó hoàn thành được sứ mệnh truyền bá tư tưởng của mình. Một trường hợp khác mà chúng ta cũng hay gặp đó là khi sự kì dị của nhiều công trình đôi khi lại được xuất phát từ các hình thức kiến trúc truyền thống với ngôn ngữ vốn dĩ rất thân quen. Đó là các hiện tượng phỏng cổ, phục cổ, “đội mũ đi hia”, “chắp vá hỗn tạp” đã và đang xuất hiện ở nhiều nơi. Nó bị phê phán như là những sản phẩm non tay của các KTS yếu nghề, hay là thứ trang trí cho những ý thích thời thượng của các ông chủ lắm tiền nhưng nghèo văn hoá. Song cá biệt trong số này cũng có những trường hợp thành công khi tác giả đã lấy sự đối chọi cũ - mới để nhấn mạnh, hay làm rõ một chủ đề tư tưởng nào đó. Rõ ràng đối với những hiện tượng này, chúng ta cũng không dễ dàng qua loa phủ định vì nó xuất hiện ở nhiều nơi và trong nhiều thời kỳ, có cơ sở và bối cảnh văn hoá, xã hội riêng.

Đối với hầu hết các công trình kì dị nếu như lấy pháp quy mỹ học thông thường để xem xét, thì đều có thể nhìn nhận là Xấu vì chúng đã đi quá xa những chuẩn mực thẩm mỹ chung. Nhưng chính những công trình này khi thành công lại mang đến cho kiến trúc cá tính, và mỹ cảm tươi sáng, thể hiện rõ ràng sức hấp dẫn nghệ thuật độc đáo đặc biệt. Lịch sử kiến trúc từng cho thấy rất nhiều tác phẩm nghệ thuật kiến trúc với phong cách sáng tạo mới mẻ, cách tân, ban đầu khi xuất hiện thường bị định kiến thẩm mỹ bảo thủ chê trách rất nặng nề như: tháp Eiffel, trung tâm nghệ thuật văn hoá Pompidou và Kim tự tháp pha lê của cung điện Louvre... Nhưng với thời gian lịch sử đã chứng minh những “hình dáng xấu xí” một thời ấy đã trở thành khúc nhạc dạo đầu báo trước một trào lưu, một phong cách nghệ thuật mới ra đời. Thật sự, kiến trúc “Đẹp” phải thuộc về những cái vừa có thể tôn trọng phép tắc mỹ học khách quan, lại dám mở ra thời đại kiến trúc mới dồi dào sinh lực, phá bỏ lề lối tập tục cũ. Sự chê trách đối với những kiến trúc “khác lạ” thường đến từ thiên kiến nghệ thuật bảo thủ nào đó. Tất cả cho thấy ranh giới của nghệ thuật kiến trúc giữa “Đẹp” và “Xấu”, “chuẩn mực” và “dị thường” là rất mong manh. Chúng phụ thuộc rất lớn vào tài năng và cá tính của người nghệ sĩ để luôn có được sự biến đổi và chuyển hoá lẫn nhau. Đây không phải là một bài toán số học giản đơn, mà là một “phương trình nghệ thuật” đa nguyên phức tạp, đòi hỏi phải được nghiên cứu kỹ lưỡng.

Việc nhận thức đúng về khái niệm “Xấu” và “Đẹp” trong nghệ thuật kiến trúc, có tác dụng tích cực giúp chúng ta phát huy tính năng động của những yếu tố mới trong quá trình sáng tác. ít ra nếu vận dụng một cách khéo léo và sáng tạo thì nó cũng có tác dụng so sánh để làm nổi bật những tiêu chuẩn thẩm mỹ chung. Vì việc thể hiện chân thực sự so sánh này cũng là đặc tính phổ biến của các tác phẩm nghệ thuật, không có sự so sánh này thì không thể có lực lượng nghệ thuật cảm hoá người xem. Lấy Xấu làm nền cho đẹp, lấy đẹp tả xấu, không những thích dụng đối với các môn ngành nghệ thuật nói chung, mà đối với kiến trúc, nó cũng mang lại những hiệu quả thẩm mỹ tích cực. Hình tượng mặt đứng bị “đứt gãy”, “hư hỏng” cục bộ của “Nhà trưng bày sản phẩm chất lượng cao” ở Huston – Hoa Kỳ cũng không ngoài mục đích nhằm làm tăng hiệu quả nghệ thuật mãnh liệt của nó. Hay một nhóm kiến trúc cân xứng, tao nhã của Đại giáo đường khi kết hợp với tháp nghiêng Piza đã hình thành một sự đối chiếu hình thể tươi sáng từ đó giành được sức cảm hoá nghệ thuật đặc biệt. Bởi độ nghiêng lệch của tháp khiến người ta liên tưởng đến sự “sập đổ”. Hình dáng đó vốn dĩ không được coi là chuẩn mực, nhưng với thời gian hơn 600 năm mà tháp vẫn đứng vững, không bị phá huỷ, đó đích thực là một kỳ tích trong lịch sử kiến trúc thế giới, khiến người xem trầm trồ thán phục, tất cả đã tạo nên sức hấp dẫn nghệ thuật đặc biệt của tháp. Đúng như Ventury đã từng nói: “Một công trình không có bộ phận “không hoàn thiện” thì không có bộ phận hoàn thiện, vì rằng có so sánh mới có ý nghĩa. Một loại không hài hoà trong nghệ thuật có thể cho công trình sức sống”. Ngày nay trên thế giới có không ít công trình kiến trúc mới khai thác yếu tố này khi lấy sự đối xứng sinh động của “hoàn thiện” và “không hoàn thiện”, “hài hoà” và “không hài hoà”, “đẹp” và “xấu” để thể hiện rõ nét “sức sống” của nghệ thuật kiến trúc.

Peter Corlynse đã từng nói: “Nghệ thuật và Xấu chưa hẳn là một quan niệm không thể dung nạp lẫn nhau, chính là nên sớm muộn được phát triển thành một lý luận rõ ràng chính xác”. Vậy nên nhìn nhận thế nào về tính kỳ dị trong nhiều tác phẩm kiến trúc? Chúng ta thấy ngoài giá trị tự thân, những công trình này còn có tác dụng tăng lực đối với những chuẩn mực thẩm mỹ chung. Nó dùng sự khác lạ, tương phản để làm nền cho những vẻ đẹp chuẩn mực, khiến hình tượng nghệ thuật càng hay, càng giá trị hơn, tư tưởng chủ đề và ý nghĩa xã hội của tác phẩm nghệ thụât cũng trùm phủ và mạnh mẽ hẳn lên. Nó tô vẽ không khí, sáng tạo ý cảnh, kích thích tình cảm, và truyền đạt ý nghĩa để góp phần làm tăng hiệu quả thẩm mỹ. Mặt khác, nó thúc đẩy sự cách tân, mở ra những chân trời mới, cho tự do sáng tác, dẫn tới sự phong phú đa dạng, tạo tiền đề cho nghệ thuật đạt tới những thành tựu bất ngờ. Bộ mặt sáng tác kiến trúc qua những công trình đó mà trở nên hồ hởi, sống động và luôn luôn tươi mới. Tinh thần ấy dám khám phá, “khẩn hoang”, xông vào những miền đất lạ, dám phá rào, không sợ bất kỳ một uy tín, thế lực hay tên tuổi nghệ thuật nào trói buộc, đe nẹt. Chính tinh thần xông xáo đến liều lĩnh này mới mở ra được những khuynh hướng mới mẻ chưa từng gặp (ở đây chưa bàn tới kết quả hay thành bại, hay hay dở). Nó cho ta thấy sự mẫn cảm đặc biệt của các tác giả trước những biến đổi của xã hội đương đại, các KTS đã cố gắng gắn mình với hơi thở của thời đại, với đời sống tinh thần luôn biến đổi, bám sát vào khoa học, và kỹ thuật tiên tiến để khai thác, sáng tạo không gian.

Nhưng bên cạnh đó những công trình mang khuynh hướng kì dị cũng để lại khá nhiều nhược điểm. Vì nếu như các hình thức và nguyên tắc thẩm mỹ nói chung đều cố gắng hướng về các giá trị tinh thần với mỹ cảm nhân văn cao đẹp, tôn trọng những chuẩn mực, tiêu chí thẩm mỹ và nghề nghiệp nhất định, thì nghệ thuật của các công trình kì dị thường hướng người xem đến những hiệu quả tức thì, gây sốc. Nhiều công trình ngả sang cái “tự do tuyệt đối” đến mức vô chính phủ, xoá nhoà ranh giới và tiến tới gạt bỏ những quan niệm bền vững về xấu - đẹp. Tác giả của nó coi người xem như những đối tượng để ứng xử tuỳ tiện, bất cần phản ứng của họ. Do vậy, nên không có gì lạ khi rất ít công trình nhận được sự đồng cảm ngay của xã hội, và tính phổ cập của các tác phẩm này cũng rất hạn chế. Đôi khi, ta có cảm tưởng các công trình đó chỉ là những phản ứng mang đậm dấu ấn cá nhân của người nghệ sĩ, khi họ phải đối mặt với những tình huống văn hoá biến đổi quá nhanh, ít nhiều đã nghèo đi, loãng ra và lộn xộn, hơn là những tìm tòi nghệ thuật hướng về phía công chúng. Nhiều KTS thật ra không có gì hơn để nói, mà chỉ bắt người xem chứng kiến sự lúng túng, bế tắc của bản thân họ, bằng những khối hình trừu tượng, thiếu một ngôn ngữ nhất quán, với các ý đồ siêu chủ quan, và tất nhiên không phải bao giờ cũng mang tính nghệ thuật. Chính vì thế mà ở khắp nơi, người ta vẫn rộ lên nhiều đợt phản ứng, đòi “trở về hiện thực”, trở về với chức năng thẩm mỹ của nghệ thụât đẹp tình người. Xét cho cùng thì trước sau, đó vẫn là chiếc chìa khoá đích thực có thể giúp người nghệ sĩ giải toả những bế tắc nội tâm để hướng tới cái chân - thiện - mỹ.

Điều hiển nhiên là nghệ thụât chân chính không bao giờ chết, mà vẫn tồn tại với con người và xã hội. Lúc này, lúc khác, nơi này, nơi khác có dấy lên (và sẽ còn dấy lên) những trào lưu phản đối “những chuẩn mực”. Nhưng trước sau gì, các giá trị trường tồn trong lòng người vẫn cứ là thuộc tính của nghệ thuật đích thực. Song cái gì cũng có ngoại lệ, chúng ta không thể tuỳ tiện “vơ đũa cả nắm” để phủ định toàn bộ giá trị nghệ thụât của những công trình loại này. Tên tuổi của nhiều nghệ sĩ lớn như Gaudi, Ghery… vẫn sống mãi với thời gian vì những cống hiến to lớn của họ vào việc giải phóng nhãn thức thẩm mỹ, giúp chúng ta bắt kịp với hơi thở thời đại, của cái đẹp đồng hành với sự phát triển liên tục của khoa học và công nghệ. Hơn thế cứ thử hình dung mà xem, cuộc sống sẽ buồn tẻ biết bao, nếu như bên cạnh những chuẩn mực giao tiếp thường ngày, lại không có tiếng cười sảng khoái vang vang, không có óc hài hước, khuyết thiếu sắc thái kịch vui... Vậy nên cũng đừng quá ngạc nhiên khi mỗi sớm mai ra đường, bên cạnh những mẫu hình thân quen, bạn lại bắt gặp một hoạt cảnh kỳ dị nào đó. Chính sự khiếm khuyết, kỳ dị đó đang góp phần làm tăng sức hấp dẫn của cuộc sống và đem lại cho nghệ thuật sức sáng tạo bất diệt...


---------------------------------------------------------------------------------------------------------
Tài liệu tham khảo:
-Mỹ học trong kiến trúc - Uông Chính Chương, (Nguyễn Văn Nam - dịch) - NXB Xây dựng 2002
-Môđéc và Hậu Môđéc - Lê Thanh Đức – NXB Mỹ Thuật 2003