Câu chuyện đầu năm

ThS.KTS. Lê Hữu Trúc
Cho đến tận bây giờ sáng tác kiến trúc vẫn là một quá trình sáng tạo đầy bí hiểm. Kiến trúc có lẽ là một ngành kỹ thuật đòi hỏi nhiều chất nghệ thuật nhất và cũng là ngành nghệ thuật bị các yếu tố kỹ thuật chi phối nhiều nhất. Chính vai trò, ảnh hưởng và chịu ảnh hưởng to lớn của nó trong xã hội kết hợp với tính nhập nhằng, nước đôi giữa nghệ thuật và kỹ thuật đã tạo ra sự đa dạng và phức tạp của kiến trúc. Trong sáng tác tính rõ ràng, mạch lạc cùng trật tự của ý tưởng thường rất khó được xác lập. Nó thường là sự giằng xé, mâu thuẫn và tranh đấu quyết liệt giữa hai mặt công năng và hình thức của tác phẩm. Cũng từ những nhận thức khác nhau về công năng và hình thức mà trên thế giới đã sản sinh ra vô khối các quan điểm nghệ thuật, các trường phái kiến trúc. Và tôi tin rằng trên thế giới này dù có bao nhiêu trường phái kiến trúc đi nữa thì họ cũng chỉ cãi nhau xoay quanh việc biểu hiện hai đặc tính cơ bản của kiến trúc là công năng và hình thức mà thôi. Chính công năng và hình thức là hai yếu tố mấu chốt quyết định cho sự ra đời của một tác phẩm kiến trúc và cũng là nơi khởi nguồn cho mọi mâu thuẫn trong sáng tác. Vậy đâu là bí quyết của sáng tác và công năng hay hình thức cái nào quyết định cho sự ra đời của một tác phẩm kiến trúc chân chính. Nhân dịp đầu năm, kiếm chuyện làm quà tôi đã mang những thắc mắc và băn khoăn này tới thăm hai người bạn nghề một già một trẻ với hy vọng có thể làm sáng tỏ phần nào.

Người đầu tiên mà tôi gặp là Năng- một thầu xây dựng có tiếng ở Hà Nội. Anh đón tôi bằng một cái bắt tay lạnh nhưng chắc chắn như chính con người anh vậy. Biết được mục đích chuyến viếng thăm của tôi, anh cười cho tôi là khùng. Chậm rãi và chắc chắn khi nói về nghề, anh nói với tôi nhiều về tính hợp lý bắt buộc phải có của công năng và kết cấu trong một công trình kiến trúc. Anh kể chuyện thực tế rất sinh động, dẫn chứng lịch sử kiến trúc thành thạo và lưu loát. Theo anh thì lịch sử hình thành và phát triển của kiến trúc cho thấy, kiến trúc không tự nó sinh ra mà là sản phẩm do con người tạo ra nhằm đáp ứng những nhu cầu khác nhau của cuộc sống, trước tiên là nhu cầu sử dụng, sau đó mới đến nhu cầu thẩm mỹ. Và với tư cách là một bộ môn khoa học, kiến trúc cũng phụ thuộc rất lớn vào kỹ thuật của thời đại. Chúng ta có thể thấy rất rõ điều này khi hình hài kiến trúc luôn đổi thay cùng với sự thay đổi của các yếu tố kỹ thuật như vật liệu và kết cấu. Quá trình sáng tác như nhiều người nhìn nhận chỉ nên bắt đầu và chỉ cho kết quả tốt khi người thiết kế thực sự tiếp xúc và nghiên cứu kỹ lưỡng đơn đặt hàng với các nhiệm vụ cụ thể, mọi tình tiết cụ thể của nó.

Anh phê bình, các kiến trúc sư bọn cậu thường chỉ vì hình thức mà sẵn sàng hy sinh cả tính rõ ràng trong cơ cấu công năng, tính trong sáng của giải pháp kết cấu, tính tự nhiên của vật liệu. Trong sáng tác thì liều lĩnh đi những bước vượt ra ngoài ranh giới cho phép và tất yếu rơi vào địa bàn của hiện tượng muôn hình mang tên chủ nghĩa hình thức. Trong sáng tác họ liều lĩnh đi những bước vượt ra ngoài ranh giới cho phép bất chấp mọi nguyên lý, nguyên tắc cùng các ràng buộc khách quan. Sáng tác cốt chỉ để thoả mãn nhu cầu nhìn ngắm với những ý đồ có phần mộng tưởng. Và trong khi cố đạt tới mục tiêu sáng tạo bằng cách phô diễn hình thức, họ hay bỏ qua, hoặc xem nhẹ những yếu tố được coi là "thứ yếu" như công năng, kết cấu, vật liệu hay các mối quan hệ với môi trường xung quanh v.v..và đến khi đồ án được thể hiện trong thực tế vướng mắc của những yếu tố này lại biến nó thành “chủ yếu” còn cái chủ yếu là hình thức lúc này bị đảy lùi xuống hàng thứ hai và trở thành không đáng kể. ý đồ về một hình tượng đẹp đẽ không thể thích nghi được với cuộc sống và bị phá sản. Đây chính là điển hình của thất vọng sáng tạo. Hình thức giả tạo một khi đã mâu thuẫn với cuộc sống, sớm muộn cũng bị mọi người nhận diện và thường các đồng nghiệp - những người không bị trói buộc bởi những cảm xúc mù quáng của tác giả là những người đầu tiên phát hiện ra. Kết cục tất yếu của những hiện tượng này là tác phẩm chỉ mang nặng tính hình thức, rất xa vời với thực tế cuộc sống, gây hao tổn rất nhiều tiền lực của xã hội và rất khó khắc phục. Có thể thấy rất rõ hiện tượng này trong nền kiến trúc của chúng ta. Nó đang có dấu hiệu bột phát và ngày một phát triển trầm kha hơn qua những ví dụ nhỡn tiền về một loạt các công trình (tưởng niệm, đài truyền hình, UBND và nhà dân...) mới được xây dựng trong những năm gần đây mà báo chí và dư luận đã lên án. Nếu cứ để cảm hứng dẫn dắt rồi sẽ có chuyện nực cười một ngôi nhà đẹp mà không ở được, một nhà máy sang trọng mà không vận hành được, một thành phố, một đô thị bùng nhùng trong những tư tưởng đẹp v.v..

Cảm thấy hơi quá lời, anh khẽ khàng giải thích. Tôi không liệt kê mình vào đội ngũ những “nhà công năng chủ nghĩa” chính thống. Nhưng tôi hoàn toàn tin rằng công năng của công trình- những quá trình của cuộc sống diễn ra trong đó quyết định rất nhiều đến hình thức kiến trúc. Hơn thế hình thức kiến trúc còn phụ thuộc trực tiếp vào công năng. Tính chính xác biểu hiện công năng sẽ tạo cơ sở cho hình tượng nghệ thuật cất cánh. Anh kết luận, đã đến lúc các KTS không thể để cảm hứng dẫn dắt trong sáng tác. Tôi bị anh thuyết phục vì khi đánh giá về một ngôi nhà người ta phải đánh giá xem nó có ở được hay không đã - Phải chăng chủ nghĩa công năng đã thắng thế? Để mặc anh trầm tư với những ý tưởng của chủ nghĩa công năng hiện thực, tôi lặng lẽ ngắm nhìn xung quanh gian phòng nhà anh và thầm khâm phục sự gọn gàng, ngăn nắp cũng như tính hợp lý, lôgic của ngôi nhà. Trả trách anh có tới hai bằng đại học một về kết cấu còn một về toán học lấy được tận nước Nga xa xôi.

Người thứ hai mà tôi tiếp xúc được là ông Thức. Ông là một điêu khắc gia có tiếng từ những thập kỉ 70- 80. Song hình như thời kinh tế thị trường người ta ít cần đến tượng đài, phù điêu hay sao mà ông nhảy phắt sang lĩnh vực thiết kế xây dựng và ông bắt đầu nổi tiếng. Ông tiếp đón tôi một cách nồng nhiệt theo đúng chất nghệ sĩ (ông vẫn thường gọi đùa KTS bọn tôi là những gã nghệ sĩ nửa mùa) cũng rượu, lạc và một tuần chè ủ thơm phức. Khi rượu bắt đầu nồng, tôi dần dà đi vào câu chuyện hỏi ông về cảm hứng sáng tạo về ý tưởng làm nghề. Ông cười khà khà, lắc lắc chai rượu đế sóng sánh rồi nói, người làm thiết kế cũng như anh nghệ sĩ phải “máu”, phải có hưng phấn mới làm được. Trong sáng tác mà không có hưng phấn chả khác gì một cây gậy cứng nhắc. Nhà thơ như vậy thì tốt hơn nên làm người lính. Theo ông thì việc quá tập trung vào ý chí để giải quyết công việc của KTS đã gây ra không ít những lỗi lầm, nhiều hơn nhiều so với con số chúng ta chịu nhận. Vì ý chí mà đã đưa đến những tiết kiệm thái quá, đến chủ nghĩa sơ lược, đến sự hạn chế của những kiểu nhà ở điển hình, những đường thẳng cứng nhắc và dựng lên vô số những “chốt đứng” vô lý về qui hoạch. Ông ngừng lời nhấp chén rượu, đưa mắt nhìn xa xăm về phía dãy nhà chung cư cao tầng được xây dựng từ những năm 80 ra chiều nuối tiếc.

Tôi đưa ông trở lại với thực tại bằng câu hỏi, nhưng nếu để cảm hứng dẫn dắt người ta rất dễ rơi vào chủ nghĩa hình thức? Ông vằn mắt nhìn tôi như muốn cáu - cái tâm lý dễ hiểu của người già. Giọng ông sang sảng như muốn quát, phải chăng anh đang chê trách các tác giả kim tự tháp Ai Cập là theo chủ nghĩa hình thức? không phải ở đâu khác mà chính là ở đây người ta đã sử dụng một cách không hợp lý một khối lượng khổng lồ vật liệu xây dựng, chính ở đây đã tiêu phí một cách vô ích biết bao công sức lao động của con người. Có thể khẳng định được không rằng đền Păng-tê-ông ở Aten không mắc phải những giải pháp hình thức? thức cột Đôrich ở đây được tạo nên trên những luận cứ đúng đắn nào? Ngay từ thời cổ đại chủ nghĩa hình thức cũng đã phát triển rồi. Kiến trúc Gôtích, kiến trúc Ba-rốc-cô, kiến trúc cổ điển Nga thì sao? Tất cả được tạo nên chỉ vì hình thức? hiện tại chúng ta đang nói đến chống cân xứng. Nhưng có gì đảm bảo rằng chúng ta lại không xa vào chủ nghĩa hình thức. Hình thức trong kiến trúc đã có từ thời cổ đại. Nó vẫn tiếp tục tồn tại, phát triển và là một thực thể không thể tách rời kiến trúc. Chúng ta phải nhìn nhận một thực tế rằng, một công trình kiến trúc "tốt" đồng thời cũng phải là một công trình kiến trúc "đẹp" (theo đúng nghĩa của từ này) vì vậy dù muốn hay không kiến trúc không thể không có chủ nghĩa hình thức được, "dù chỉ một tí chút thôi" vì nhu cầu được thoả mãn về mặt tinh thần cũng quan trọng không kém bất cứ một nhu cầu nào khác.

Tôi ù tai và váng đầu bởi những câu hỏi liên tiếp của ông mà tự biết bản thân không thể giải đáp được. Câu nói quen thuộc của người thày giáo nghiêm khắc năm xưa lại hiện về vây lấy tôi “trong sáng tác vấn đề chính là anh phải có ý tưởng”. Bên tai ông già nghệ sĩ vẫn rỉ rả, kiến trúc không chỉ là kỹ thuật mà nó còn là nghệ thuật, người thiết kế cũng là một nghệ sĩ. Họ hiểu những giá trị đích thực mà cảm hứng sẽ đem lại. Trong công việc khi có sự trợ giúp của hưng phấn thì sẽ đem lại những hiệu quả bất ngờ. Trong sáng tác hay sáng tạo cảm xúc nhiều khi lại được coi như là yếu tố tiên quyết để dẫn đến thành công. Câu nói bông đùa “uống rượu tìm ý” mà các KTS thường nhắc đến đằng sau sự hài hước xem ra lại ẩn chứa một phần của triết lý sáng tác. Sáng tạo như nhiều người nhận định đó là công việc của trí tưởng tượng nhiều hơn là của lí trí. Cảm xúc- chính nó đã làm hoặc góp phần quan trọng trong quá trình sáng tác này. Nó tạo ra hưng phấn, đam mê, kích thích sự liên tưởng, nối kết và liên thông các ngũ quan giúp cho người thiết kế "bừng tỉnh" và trong giây lát có thể tổng hợp và giải quyết được tất cả mọi yêu cầu đặt ra, mà trước đó tưởng chừng như không thể - đây là cái mà người ta hay nhắc đến như là giây phút "loé sáng" của tư duy hay "khoảng khắc" sáng tạo.

ở đây, quá trình sáng tạo có thể được lý giải là, ngay từ lúc bắt đầu tiếp xúc với nhiệm vụ thiết kế, tác giả khi được sự hỗ trợ của cảm hứng, xúc động cùng một khả năng liên tưởng bằng trực giác ở mức độ cao, với những tư duy đột khởi nào đó mà trong quan niệm sẽ xuất hiện và nảy sinh ngay một hình tượng, đáp ứng được chiều sâu của ý đồ. Tiếp tục trải qua một quá trình sàng lọc chín muồi, hình tượng đó sẽ được chiếu lên hoàn cảnh cụ thể, được điều chỉnh thêm bớt những chi tiết sao cho thích hợp với đặc điểm của công năng, môi trường cùng các yêu cầu kỹ thuật của nhiệm vụ - từ đó có thể sản sinh ra những đồ án xuất sắc. Rất khó lý giải một cách khoa học về quá trình sáng tạo này đây là cái mà chúng ta không dễ dàng có được, nắm bắt được. Nó là lĩnh vực của tâm lý học thần kinh, phụ thuộc rất nhiều vào hưng phấn, xúc động và trực cảm với một trạng thái thanh thoát và buông xả nào đó...

Mệt mỏi và thất vọng, tôi lặng lẽ trở về nhà thu mình bên bộ bàn ghế cũ kỹ. Ngoài kia tiếng cô phát thanh viên xinh xẻo lại vang lên nhức nhối giữa tiếng gieo hò của bọn trẻ “mời các bạn đón xem bộ phim, cuộc chiến đấu một mất một còn”. Tiếng ông già nghệ sĩ lại vọng về ám ảnh “trong sáng tác, ý chí mà không có hưng phấn thì chả khác gì một cây gậy cứng nhắc. Nhà thơ như vậy thì tốt hơn nên làm người lính...”. Có thể nhà thơ thì chỉ hưng phấn và ý chí là đủ. Song KTS còn cần phải có lôgic nữa chứ. Lôgic để KTS không xa vào những biểu hiện của ý chí sai lầm, lôgic như thứ rượu quỳ kiểm nghiệm mỗi hình tượng mà KTS tạo ra. Lôgic so sánh tư duy nghệ thuật của KTS với mọi khía cạnh của nhiệm vụ sáng tác, so sánh và dung hoà để chỉ ra véctơ hợp lực của tất cả các nỗ lực. Nó giữ gìn những gì quý giá mà cảm xúc đã tạo ra, những gì là thật sự quan trọng đối với hoạt động của công năng, những gì bảo đảm sự dung hợp với môi trường. Chính lôgic của KTS xác định giới hạn hợp lý cho tự do, sáng tạo hình thức.

Vậy chúng ta phải lựa chọn gì đây công năng hay hình thức? không phải công năng mà cũng chẳng phải hình thức. Chúng ta có sứ mạng phải lựa chọn cả hai, chấp nhận mọi thách thức, dung hoà mọi mâu thuẫn để tìm ra cho mình con đường sáng tạo. Kiến trúc là nghệ thuật và nó cần cảm hứng, cần hình tượng song kiến trúc cũng là khoa học kỹ thuật phục vụ đời sống vì vậy nó cần có sự can thiệp của một lý trí trong sáng để cho ra những sản phẩm thiết thực với công năng và kết cấu rõ ràng. Tạo hình mà chỉ căn cứ vào những phạm trù hợp lý của ý chí sẽ dẫn tới những sơ đồ khô khan không có sức sống. Còn hưng phấn không thôi có thể gợi ra những hình tượng điên rồ mâu thuẫn với ý chí trong sáng. Một giải pháp hài hoà sẽ chỉ có được nhờ kết quả đấu tranh của hai yếu tố này. Có gì khó hiểu đâu, kiến trúc không phải là thuật giả kim, và nó cũng không có công thức sẵn, không có ai và không bao giờ có thể bằng lời, hay bằng công thức toán học diễn tả được bước đường sáng tạo nghệ thuật. Nếu một ngày nào đó người ta tìm ra được công thức ấy và giải phóng KTS khỏi những phân vân dày vò và niềm hân hoan bấp bênh bởi chưa thực vững tin vào thành công đạt được thì có lẽ cuộc sống sẽ bị mất đi cái duyên của nó.

--------------------------------------
Tài liệu tham khảo:
-Hình tượng kiến trúc – t/g Konicop, KTS Nguyễn Trực Luyện (dịch)
-Tên nhân vật trong bài đã được thay đổi.